ରାମ ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ରାକ୍ଷସ, ମୁଁ ଜଗତର ନାଥ ରାମଙ୍କର ମିତ୍ର ଓ ସେବକ। ଆଜି, ମାନବରାଜା ରାମଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ମୋଠୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ନାହିଁ।” ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସୁଗ୍ରୀବ ହଠାତ୍ ଉପରକୁ ଲାଫ ଦେଇ, ରାବଣଙ୍କର ଚମତ୍କାର ମୁକୁଟକୁ ଧରି ଭୂମିରେ ପକେଇ ଦେଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ତେଜରେ ଆଗକୁ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାତ୍ରିର ଚର ରାବଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି, ସୁଗ୍ରୀବ! ଶୀଘ୍ର ତୁମର ଗଳା ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ।” ଏହିପରି କହି ରାବଣ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଭୂମିରେ ଆପଣ ହାତରେ ଆଘାତ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକ ଇଖ ଗଛର ପ୍ରକାର ଉଠି ଆଉ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଉଭୟଙ୍କର ଦେହ ଘମରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଯାଇଛି, ସେମାନେ ଏକାପ୍ରକାରେ ଚିହ୍ନି ଏକାଉଠା ଗଛ ମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛନ୍ତି। ମୁକୁଳ ଓ କିମ୍ଶୁକ ଗଛର ଭଳି ଏକାଉଠା ଗାଁଥିବା ଦେଖାଯାଉଛି। ମୁକୁଲ ଓ ରାକ୍ଷସ ନାଥ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଉଗ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି—ମୁଷ୍ଟି ଆଘାତ, ହାତର ଚାଟି, କୋହାରେ ଆଘାତ, ହାତର କାନ୍ତ ଆଘାତ ଦେଇ। ଏମିତି ଦୁଇ ନାୟକ ଦୀଘ୍ଘ ସମୟ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାର ମଞ୍ଚରେ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ଏକାଉଠା ଉଠାଇ, ଫିଙ୍ଗି, ମୁଡି, ପାଦରେ ଦବାଇ ଚାଲିଥିଲେ। ଦେହ ଜଡି ଏକାଉଠା ଗାଁଥିବା ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ଶାଳ ତଳରେ ପଡିଗଲେ, ପୁନି ଲାଫ ଦେଇ ଭୂମିକୁ ଛୁଇ ଏକ କ୍ଷଣ ଦଣ୍ଡ ହେଲେ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଇ ନାୟକ ଦେହ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଏକାଉଠା ଚିହ୍ନି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷତା, ଶିକ୍ଷା, ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ଯୁଦ୍ଧର ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଆଜମାଇଥିଲେ। ବାଘ ଓ ସିଂହ ପ୍ରକାର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ, ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ପ୍ରକାର ମୁକାବିଲା କରି, ହାତରେ ଚିହ୍ନି ଏକାଉଠା ଦବାଇ ଦୁଇଜଣ ଏକ ସମୟରେ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ଉଠାଇ ଫିଙ୍ଗି ଏକାଉଠା ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧ ଉପାୟରେ ଚାଲିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ଦୁଇ ନାୟକ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ହାତୀର ଉପର ହାତ ପ୍ରକାର ଦୁଇ ନାୟକ ପ୍ରତି ଆଘାତକୁ ଅଟକାଇ, ଦୀଘ୍ଘ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ତେଜଗତିରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ। ପରସ୍ପରକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପ୍ରୟାସରେ ଏକାଉଠା ଆଉ ଆଉ ଦଣ୍ଡ ହେଲେ, ଦୁଇ ଉପାୟରେ ଚିହ୍ନି ଏକାଉଠା ମାଉଁ ପାଇଁ ଦୁଇ ମାଉଁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଚକ୍ରାକାର ଚଳାଚଳ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦଣ୍ଡ ହେବା, ଗୋମୁତ୍ର ଆକାର ଚଳାଚଳ, ଆଗକୁ ଆସିବା ଓ ପଛକୁ ଯିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବାମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଚଳାଚଳ, ଆଘାତକୁ ଅଟକାଇ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଥିଲେ। ଆଘାତ ଦେଇ, ଲାଫ ଦେଇ, ଦଣ୍ଡ ହେଇ, ପଛକୁ ଫିରି, ଅପସାରଣ, ପଳାୟନ, ଲାଫ ଦେଇ ଦୌଡ଼ିଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ଉପାୟରେ ଦକ୍ଷ ଦୁଇ ନାୟକ—ବାନର ରାଜା ଓ ରାବଣ—ପରସ୍ପରକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ। ଏମିତି ଯୁଦ୍ଧ ଚଳିଥିବାବେଳେ, ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ତାଙ୍କର ମାୟା ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ରାବଣ, ଆକାଶର ଜିତା, କ୍ଲାନ୍ତି କୁ ଜୟ କରି, ଆକାଶରେ ଲାଫ ଦେଇ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାନର ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଧୋକା ଖାଇଲେ। ବାନର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶୂର ନାଥ ସୁଗ୍ରୀବ, ରାକ୍ଷସ ନାଥ ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଚେଷ୍ଟା କରି, ବିଶାଳ ଆକାଶ ଅତିକ୍ରମ କରି ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇପହଁଚିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପନ୍ନ କରି, ବାନର ଏବଂ ଭାଲୁ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ରାମଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଲେ, ବାନର ଓ ଭାଲୁ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନ ଲାଗି ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ ଆଗରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆସିଲେ। ଏହି ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଆଲିଂଗନ କରି କହିଲେ, “ଏହି ସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ସହ ଆଲୋଚନା କରି ନହେଲା; ରାଜାମାନେ ଏପରି ଅସାବଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋ, ଏହି ସେନା ଓ ବିଭୀଷଣକୁ ଅପଦେ ରଖି ତୁମେ ଏକ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ଏବେ, ଶତ୍ରୁ ନିବାରଣ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନି କରିବା ନାହିଁ; ତୁମେ ଯଦି ଅନ୍ୟ କିଛି ହେଇଥାନ୍ତି, ମୋ ପାଇଁ ସୀତା କିମ୍ବା ମୋ ଜୀବନର କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଥାନ୍ତି?” “ଭରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୁଁ ନିଜେ—ଏହି ସମୟରେ ତୁମେ ଫେରି ଆସିନଥାନ୍ତି, ମୋ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଥିଲା; ମୁଁ ତୁମର ଶକ୍ତି ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମାନ ଜାଣିଛି। ରାବଣଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ପୁଅ, ସେନା, ଯାନ ମଧ୍ୟରେ ହତ୍ୟା କରି, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାରେ ରାଜା କରି, ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇ ନିଜ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦେବି,” ଏହିପରି ରାମ କହିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ରାଘବ, ରାବଣ, ଯିଏ ତୁମ ଜନନୀ ସୀତାକୁ ଅପହରଣ କରିଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ନିଜ ଶୂରତା ଜାଣି, କିପରି ଚୁପ୍ ରହିପାରିବି?” ଏପରି ନାୟକ କଥା କହିବାବେଳେ, ରାଘବ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ସ୍ୱାଗତ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବନରୁ ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଫଳ ଆଣ, ସେନାକୁ ଦଳ ଦଳରେ ଭାଗ କର, ଏବଂ ଆମର ଅନୁସୂଚୀ ଗଠନ କର, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।” “ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଭୟଙ୍କର, ଜଗତ ନାଶକ ଭୟ ଆସୁଛି, ଯାହା ଭାଲୁ, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସ ଶୂରମାନେ ନାଶ ହେବାକୁ ଦେଖାଉଛି। ବାୟୁ ଉଗ୍ର ଭାବରେ ବହୁଛି, ପୃଥିବୀ କମ୍ପି ଉଠୁଛି, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ହିଲି ଉଠୁଛି, ପାହାଡ଼ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠୁଛି। ମେଘ ମାନେ ମାଂସ ଖାଇବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଉଗ୍ର ଶବ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ରକ୍ତ ଫୁଟା ମିଶି କ୍ରୂର ଧାରା ଝରୁଛି। ସନ୍ଧ୍ୟା ଅତି ଲାଲ ହୋଇଯାଇଛି, ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ଭଳି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତମ୍ବୁ ଥିରୁ ଖସିଯାଉଛି। ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରୁଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଦେଖି ଡର ଦେଉଛି; ଏହା ଅଶୁଭ ଓ ଅପସକୁନ ଦେଖାଉଛି। ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକ ଦେଉ ନାହିଁ, ତାହାର କିରଣ କଳା ଓ ଲାଲ ଅନ୍ତରେ ଶେଷ ହେଉଛି, ଯାହା ଜଗତ ନାଶ ଭଳି ଦେଖାଉଛି। ଏକ ଛୋଟ, ଉଗ୍ର, ଅଶୁଭ ହାଲୋ, ଗଭୀର ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳକୁ ଉପରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବଂ ଏକ ନୀଳ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି।