ସେଠାରେ କିଛି କ୍ଷଣ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସୁଗ୍ରୀବ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତି ଦୃଷ୍ଟିକ୍ଷେପ କଲେ। ସେ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରି, କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଓ ରାକ୍ଷସ! ମୁଁ ଏହି ଜଗତ୍ର ନାଥ ରାମଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଓ ସେବକ। ଏ ମନୁଷ୍ୟରାଜାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଆଜି ମୋ ହସ୍ତରୁ ପଳାଇ ପାରିବ ନାହିଁ।” ଏପରି କହି, ସେ ହଠାତ୍ ଉଠି ରାବଣଙ୍କର ମୁକୁଟ ଧରି, ଏହାକୁ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାବଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି, ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବ। ସିଘ୍ର ତୁମେ ମୁଣ୍ଡ ବିହୀନ ହେବା।” ଏପରି କହି, ରାବଣ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ନିଆଁ ପଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଚିନି ଚିନି ଗଣ୍ଡିଆ ଗଛ ପରି ଉଠି, ତାଙ୍କୁ ଭଳି ଘାତ କଲେ। ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଦେହ ଘମରେ ଭିଜିଗଲା, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଗଲା, ସେମାନେ ଏକାଉଁକୁ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାବେ ଆଠି ଧରି, ଏକ ଶିମୁଲ ଓ କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ପରି ଏକାଉଁକୁ ବନ୍ଧିଗଲେ। ସେମାନେ ମୁଷ୍ଟି, ତାଳି, କୋହଳି ଓ ହସ୍ତପ୍ରସ୍ତାର ଘାତରେ ଅସହ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ—ବାନରରାଜ ଓ ରାକ୍ଷସରାଜ ମଧ୍ୟରେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦ୍ୱାରମଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ବେଶ୍ତରଣ, ଉଠାଇ, ଭ୍ରମଣ କରି, ଏକାଉଁକୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଦବାଇଲେ। ଦୁଇଁଜଣ ଏକାଉଁକୁ ବେଶ୍ତି, ଶରୀର ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାବେ ବନ୍ଧି, ଶାଳାଖମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପୁଣି ଉଠି, ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ଭୟଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଇଁଜଣ ଏକାଉଁକୁ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ବେଶ୍ତି, ସମସ୍ତ କୌଶଳ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ, ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ କଳା ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ବାଘ ଓ ସିଂହ ପରି ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ, ଦୁଇ ମହାଗଜ ପରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏକାଉଁକୁ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ଚାପି, ସମୟ ସମୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏକାଉଁକୁ ଉଠାଇ, ଛାଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇଁଜଣ ଶୂରବୀର କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ବାହୁ ମହାଗଜର ସୁଣ୍ଡ ପରି, ଏକାଉଁକୁ ଆଘାତ ରୋକି, ଦୀର୍ଘ ସଂଘର୍ଷ ପରେ ତେଜ ଗତିରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଚକ୍ରାକାର ଚଳାଚଳ କଲେ। ପୁନିପୁନି ଏକାଉଁକୁ ମିଳି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଦୁଇ ମେଉଁ ପରି ଲଡ଼ିଲେ। ସେମାନେ ବିଚିତ୍ର ଚକ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି, ଗାଈର ପିଶାବ ଆକୃତି ପରି ଚଳାଚଳ, ଆଗକୁ ଯିବା-ପଛକୁ ଆସିବା ଅନେକ ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏହିପରି ସେମାନେ ବାମ, ଡାହାଣ, ବକ୍ର ଚଳାଚଳ, ଆଘାତ ନିର୍ବାରଣ, ଏକାଉଁକୁ ଦୌଡ଼ିବା—ସମସ୍ତ କୌଶଳ ଦେଖାଇଲେ। ସେମାନେ ଚାର୍ଜ, ଲାଫ୍, ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ଆଉ ଫେରିବା, ପଳାଇବା, ଉଛଳିବା—ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏହିଭଳି, ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦୁଇଁଜଣ, ବାନରରାଜ ଓ ରାବଣ, ଏକାଉଁକୁ ଚକ୍ରାକାର ଚଳାଚଳ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାକ୍ଷସ ରାବଣ, ବାନରରାଜଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ମାୟା ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ରାବଣ, ଯିଏ ଗଗନକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ବାନରରାଜଙ୍କ ଚତୁରତାରେ ଠକାଯିବାରେ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ଏହାପରେ, ସେହି ଯୁଦ୍ଧକୁ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାନରମୁଖ୍ୟ ସୁର୍ୟପୁତ୍ର ସୁଗ୍ରୀବ ବିରାଟ ଆକାଶ ଉପରେ ଲାଫି, ବାନର ସେନାମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ସୂର୍ୟପୁତ୍ର ସୁଗ୍ରୀବ, ସେଠି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି, ପବନ ଗତିରେ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ରାମଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଉଲ୍ଲାସକୁ ବଢ଼ାଇଲେ, ଏବଂ ବାନର ଓ ଭଲୁକ ମୁଖ୍ୟ ମାନ୍ୟଙ୍କଠାରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ବଡ଼ ଭାଇ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, “ହେ ଶୂର, ଏପରି ସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ସହ ଆଲୋଚନା ବିନା କରିଛ। ରାଜାମାନେ ଏପରି ଅବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ମୋ, ଏହି ସେନା ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ବିପଦରେ ପକାଇଛ। ଏପରି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନି କରିବ ନାହିଁ; ତୁମେ କିଛି ହେବାକୁ ଥିଲେ, ସୀତା ବା ମୋ ଜୀବନର କି ଅର୍ଥ ରହିଥାନ୍ତା?” “ଭାରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବା ମୁଁ ନିଜେ, ଯଦି ତୁମେ ଫେରିନଥାନ୍ତ, ମୋ ଦୃଢ ସଂକଳ୍ପ ଥିଲା—ମୁଁ ତୁମର ଶକ୍ତିକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବା ବରୁଣ ସମାନ ଜାଣେ। ମୁଁ ରାବଣ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ସେନା, ରଥ ଓ ସାଧନ ସହ ହତ୍ୟା କରି, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାଜା କରି, ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି।” ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଘବ, ତୁମ ଜୀବନ ସଙ୍ଗିନୀଙ୍କ ଅପହରଣକାରୀ ରାବଣକୁ ଦେଖି, ମୋର ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଭାବ ଜାଣି, କିପରି ଶମରେ ରହିପାରିଥାନ୍ତି?” ଏପରି ଶୂରବୀର ସୁଗ୍ରୀବ କହିବା ସମୟରେ, ରାଘବ ତାଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ, “ଏହି ଅରଣ୍ୟରୁ ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଫଳ ଆଣି, ସେନାକୁ ବିଭାଗ କରି, ମାର୍ଗ ଗଠନ କର। ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଭୟଙ୍କର, ସମ୍ସାର ନାଶକ ଆପଦ ଆସୁଛି, ଯାହା ଭଲୁକ, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସ ଶୂରମାନେ ନାଶ ହେବାକୁ ଦେଖାଯାଉଛି।” “ବାୟୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ବହୁଛି, ଭୂମି କମ୍ପିତ, ପାହାଡ଼ ଚୁଡ଼ା ଅସ୍ଥିର, ପାହାଡ଼ ଗର୍ଜନ କରୁଛି। ମେଘ ମାଂସାଶୀ ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ, କଠୋର ଧ୍ୱନି ଦେଉଛି, ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ବର୍ଷା କରୁଛି। ସନ୍ଧ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ତିମ, ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ପରି, ଏହି ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୁ ଖସୁଛି। ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଦୁଃଖିତ, ଭୟାନକ ସ୍ୱରରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଛନ୍ତି, ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି—ଏହା ଅପଶକୁନ। ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକ ଦେଉନାହିଁ, ତାଙ୍କର କିରଣ କଳା ଓ ରକ୍ତିମ, ସୃଷ୍ଟିନାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏକ ଅତି ଛୋଟ, କଠୋର, ଅଶୁଭ ଲାଲ ମଣ୍ଡଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ଆବୃତ କରିଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବଂ ଏକ ନୀଳ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି।” ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନରେ, ରାମ ଏବଂ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।