ଏହି ଉତ୍କଳମଣି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଚାଳିଶିଏ ସର୍ଗର ଗଢ଼ିଆ ଉପଖ୍ୟାନ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଏହି ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭରେ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ମକର ଶେନା ସହିତ ସୁବେଲ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଆରୋହଣ କରିଲେ; ଏହି ସ୍ଥଳ ଦୁଇ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ବ୍ୟାପିଥିଲା। ସେଠି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁ ଦେଖି, ତିନି ଶିଖର ଥିବା ତ୍ରିକୁଟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତିଆରି କରିଥିବା ରୂପବତୀ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ ଏହି ଲଙ୍କା ନଗର କେତେ ଶୋଭାମୟ, ଶୁଭ୍ର ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ ଏହାର ଦ୍ୱାର ମହା ଦୁର୍ଗର ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ। ରାବଣ ଚାରିପାଖରେ ଶୁଭ୍ର ଚୌରା ଚମର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଜୟପର୍ବତୀ ଛତା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭିତ, ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ରେ ଲିପ୍ତ, ମଣି ମୁକୁତ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଏକ କଳା ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚଳା ରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଏଇରାବତ ହାତୀର ଦାନ୍ତର ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କର ଛାତିରେ ଥିଲା। ଖରା ରଙ୍ଗ ରେ ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୁକା, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ର ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଏକ ଆକାଶ ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ମକର ମୁଖ୍ୟମାନେ ଓ ରାଘବ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ସୁଗ୍ରୀବ ରାକ୍ଷସ ରାଜା କୁ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଉଠିଲେ। ସେ କ୍ରୋଧ, ଶକ୍ତି ଓ ସାହସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ଦ୍ୱାର ମଞ୍ଚକୁ ଉଡ଼ିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାର ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଦଉଡ଼ି, ରାକ୍ଷସ ରାଜାକୁ ଅବହେଳା କରି, ଭୟ ନ ଭାବି, କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, "ଓ ରାକ୍ଷସ, ମୁଁ ରାମଙ୍କର ମିତ୍ର ଓ ସେବକ, ଆଜି ଏହି ମାନବ ରାଜାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋଠୁ ମୁକ୍ତି ନପାଇବ।" ଏପରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାରିତ ମୁକୁତ ଧରି ଭୂମିରେ ପକାଇ ଦେଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ ଉଡ଼ି ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାକ୍ଷସ ରାଜା କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି, ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବ, ଶୀଘ୍ର ତୁମର ଗଲା ରହିବ ନାହିଁ।" ଏହି କଥା କହି, ରାବଣ ଶୀଘ୍ର ଉଠି ତାଙ୍କୁ ଭୂମି ଉପରେ ହାତ ଦେଇ ମାରିଲେ; କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକ ଇଖ ଗଛ ପରି ଉଠି, ତାଙ୍କୁ ହାତରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିଲେ। ଉଭୟଙ୍କର ଦେହ ଘମ ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲା, ଦୁଇଜଣେ ଏକାପାଖିଆ ଗଛ ପରି ଏକାଏକି ଆଉ କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ପରି ଏକାଏକି ଗାଠି ହୋଇ ଆପସରେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ହାତର ଘୁସି, ତାଳି, କୋହା, ହାତର ଧାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇ ଶୂର ରାକ୍ଷସ ଓ ମକର ରାଜା ମଧ୍ୟରେ ଅସହ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଦୁଇଜଣେ ଦ୍ୱାର ମଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଏକାଏକି ଉଠି, ଫିଙ୍ଗି, ମୁଡ଼ି, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାର ମଞ୍ଚରେ ଏକାଏକି ଦବାଇଲେ। ଦେହ ଲଗାଇ ଏକାଏକି ଗାଠି ହୋଇ, ଶାଳ ଖୁଟି ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଏହି ଦୁଇଜଣେ ଉଠି, ଭୂମିକୁ ଛୁଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଦେହ ଲଗାଇ, ଦୁଇଜଣେ ନିଜ ଦକ୍ଷତା, ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧର ନିମିତ୍ତେ ଏକାଏକି ପ୍ରୟୋଗ କଲେ। ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବାଘ ଓ ସିଂହ ପରି, ଦୁଇ ମହା ହାତୀ ପରି, ଏକାଏକି ଦେହ ଲଗାଇ ହାତରେ ଦବାଇଲେ ଓ ଏକାଏକି ଏକ ସମୟରେ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏକାଏକି ଉଠି, ଫିଙ୍ଗି, ଯୁଦ୍ଧର ଅନେକ ପଥରେ ଚାଲି, ଦକ୍ଷତା ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇ ଶୂର କିଛି ଥକିଲେ ନାହିଁ। ହାତ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ପରି, ଏକାଏକି ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଦୁଇଜଣେ ଏକାଏକି ଭାଗି, ଖାଇବାକୁ ଆସିଥିବା ଦୁଇ ବିଲେଇ ପରି ଏକାଏକି ଦଉଡ଼ି ହୋଇ ଆଉ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ। ଏହି ଦୁଇଜଣେ ଆକାର ଦେଖାଇ, ଅନେକ ଭଙ୍ଗିରେ ଦଉଡ଼ି, ଗାଏର ମୁତ ଆକାରରେ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଆଗ୍ରସର ଓ ପଛକୁ ଫିରିଲେ। ସେମାନେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଉଡ଼ି, ଦକ୍ଷତା ଦ୍ୱାରା ମାର କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରି, ଏକାଏକି ଦଉଡ଼ି ହୋଇ ଆଉ ଏକାଏକି ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଦୁଇଜଣେ ଚାଲି, ଉଠି, ଫିରି, ଏକାଏକି ଅନେକ ଭଙ୍ଗିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ମକର ରାଜା ଓ ରାବଣ ଏକାଏକି ସଂଘାଟ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ମକର ରାଜାକୁ ଚିହ୍ନି, ନିଜ ମାୟା ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ତାପରେ, ଆକାଶ ଜୟ କରିଥିବା ଏବଂ ଥକିବାକୁ ଅପରାଜିତ ରାବଣ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ ମାୟାରେ ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି ରଖିଲେ। ଏହିପରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମକର ମୁଖ୍ୟ, ରାତିର ଚର ରାଜା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଆକାଶ ଉପରେ ଉଡ଼ି, ବନର ଶେନା ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଫିରିଗଲେ। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପବନ ଗତିରେ ଶେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ରାମଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଉଲ୍ଲାସ ବଢ଼ାଇଲେ, ମକର ଓ ଭାଲୁ ମୁଖ୍ୟମାନେ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, "ଏହି ଦୃଢ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ମୋ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ନ କରିଛ; ରାଜାମାନେ ଏପରି ଅସାବଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ନାହିଁ।" "ମୋ, ଏହି ଶେନା, ଏବଂ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ବିପଦରେ ରଖି, ତୁମେ ଏକ ଅପରାଧ କରିଛ, ଓ ଶୂର, ଦୁସାହସ ପ୍ରେମୀ।" "ଏବେ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ହୋଇଥିଲେ, ମୋ ପାଇଁ ସୀତା କିମ୍ବା ମୋ ଜୀବନର କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଥାନ୍ତା?" "ଭାରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୁଁ ନିଜେ—" "ତୁମେ ଫିରି ଆସିନଥିଲେ, ଏହି ମୋ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥିଲା; କାରଣ ମୁଁ ତୁମର ଶକ୍ତି ଜାଣିଛି, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମାନ।" "ରାବଣ, ତାଙ୍କର ପୁଅ, ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରି, ବିଭୀଷଣକୁ ଲଙ୍କାରେ ରାଜା କରିବି—" "ତାପରେ ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଭାରତଙ୍କ ହାତରେ ଦେଇ, ଶୂର, ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବି।" ଏପରି ରାମ କହିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଓ ରାଘବ, ରାବଣ, ତୁମ ଜନାନୀକୁ ଅପହରଣ କରିଥିବା ଦେଖି, ମୁଁ ନିଜ ଶୂରତ୍ୱ ଜାଣି, କିପରି ଏହା ସହିପାରିବି?