ମାଲ୍ୟବାନ୍ ଏହିପରି କଥା କହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ରାକ୍ଷସ ମହାରାଜ ରାବଣଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ଅବଲୋକନ କଲେ । ସେ ସମ୍ବୃଦ୍ଧିଶାଳୀ, ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୃଦ୍ଧ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ମନ ଦେଖି ଶାନ୍ତ ରହିଲେ । ଏହା ପରେ, ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛତ୍ତିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ, ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟ ଓ ଅପମୃତ୍ୟୁର ପ୍ରଭାବରେ, ମାଲ୍ୟବାନଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ । ସେ କ୍ରୋଧରେ ଭୃକୁଟି ଚମ୍କାଇ, ଚକ୍ଷୁ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ମାଲ୍ୟବାନଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ— “ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଯଦି ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ମଧ୍ୟ କହାଯାଏ, ତେବେ ଏହିପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ ମୋ କାନକୁ ପହଞ୍ଚିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ତୁମେ କିପରି ଏକ ଅକ୍ଲାନ୍ତ, ଅନାଥ ମାନବ ରାମଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବିବା ? ତାଙ୍କୁ ତ ତାଙ୍କ ପିତା ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ପଶୁମାନଙ୍କ ସହ ବସୁଛନ୍ତି । ଆଉ ମୁଁ ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରନ୍ତି, ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୋର ଶୌର୍ୟ କେଉଁଠି କମ୍ ? ତୁମେ ହେତେବା, କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ, କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ଏପରି କଠୋର କଥା କହିଛ । ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନ ଥାଏ । ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଣିଛି, ଯେପରି ଲୋଟସ୍ ଛାଡ଼ି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ହୀନ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଭୟରେ କିଏ ମୁଁ ସୀତାକୁ ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇବି ? ଦେଖ, ସୁଗ୍ରୀବ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅନେକ ବାନରମାନେ ଯେପରି ମୋତେ ଘେରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଦେବି । ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ କାହିଁକି ଭୟ କରିବି ? ଦୁଇ ଭାଗରେ ଭାଗିଯିବି ମଧ୍ୟ, କେବେ ମୁଁ କାହା ପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଏ ନାହିଁ । ଏହା ମୋର ଜନ୍ମଜାତ ଦୋଷ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବି ନାହିଁ । ଯଦି ରାମ ଏକ ସେତୁ ତିଆରି କରି ସାଗର ଅଟିଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଛି । ଏଠାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ'ଣ ? ତୁମେ କାହିଁକି ଭୟ ପାଉଛ ? ରାମ ଏହି ବାନର ସେନା ସହ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଁଛି, ସେ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ବଞ୍ଚି ଯିବେ ନାହିଁ ।” ରାବଣ ଏପରି କ୍ରୋଧରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ କଥା କହିବାକୁ ଦେଖି, ମାଲ୍ୟବାନ୍ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ । ପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିଜୟାଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଅନୁମତି ନେଇ, ତାଙ୍କ ନିଜ ଗୃହକୁ ଚଲିଗଲେ । ଏହା ପରେ, ରାବଣ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ବସି ଲଙ୍କା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ । ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ, ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ମହୋଦରଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ । ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଯିଏ ମହାମାୟାବୀ ଏବଂ ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସହିତ ରହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ । ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରରେ ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିବି ।” ମଧ୍ୟଭାଗର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବଳଶାଳୀ ଭୀରୁପାକ୍ଷ ଓ ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ । ଏପରି ଭାବରେ ଲଙ୍କାର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ଓ ଭାଗରେ ସୁନିଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ରାବଣ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବିଲେ । ପରେ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ଓ ନଗରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାଶୀର୍ବାଦ ସହିତ ରାବଣ ଚମତ୍କୃତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ମାନବ ଓ ବାନର ରାଜାମାନେ, ବାୟୁସୁତ ହନୁମାନ୍, ଭଲୁକାମାନଙ୍କ ରାଜା ଜାମ୍ବବାନ୍ ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ବିଭୀଷଣ ଏଠାରେ ଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବାଲୀଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ, ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ), ବାନର ଶରଭ, ସୁଷେଣ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ଗଜ, ଗବାକ୍ଷ, କୁମୁଦ, ନଳ, ପନସ ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଏକାଠି ହୋଇ ଶତ୍ରୁ ଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେମାନେ ଏକାଠି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖି କହିଲେ— “ଏହା ରାବଣଙ୍କ ଶାସିତ ଲଙ୍କା, ଯାହାକୁ ଦେବତା, ଅସୁର, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିନାହାନ୍ତି । ଆମେ ସଫଳତା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରାକ୍ଷସପତି ରାବଣ ଏଠାରେ ସଦା ବସିଛନ୍ତି ।” ଏହିପରି ଆଲୋଚନା ହେଉଥିବା ବେଳେ ବିଭୀଷଣ, ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାରେ କହିଲେ— “ଅନଳ, ପନସ, ସମ୍ପାତି ଓ ପ୍ରମତି—ମୋର ଚାରି ମନ୍ତ୍ରୀ ଲଙ୍କାକୁ ଗଲେ, ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖି, ଏଠାକୁ ଫେରିଛନ୍ତି । ସେମାନେ ପକ୍ଷୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶତ୍ରୁ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିରୀକ୍ଷଣ କରିଛନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି— ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରହସ୍ତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଅଛନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ମହୋଦର ଅଛନ୍ତି । ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ସହିତ, ଭାଲା, ତଳୱାର, ଧନୁଷ, ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଗଦାଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଚାରିପାଖରେ ହଜାର ହଜାର ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି । ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରରେ ରାବଣ ନିଜେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ଓ ଚତୁର ହୋଇ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ରହିଛନ୍ତି । ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଭୀରୁପାକ୍ଷ ଅନେକ ବଳଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ସହିତ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ ଲଙ୍କାର ସମସ୍ତ ଭାଗରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଛି ବୋଲି ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖି ଫେରିଛନ୍ତି ।