ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗାଥାରେ, ମହାରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପରେ ରାମଙ୍କ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଅନୁକ୍ରମରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଜଙ୍ଗଲରେ ନିବାସ ପାଇଁ ନିଜ ନିବାସ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭରତ ଆସିଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତଥାପି ରାମ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଇ ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ। ରାମଙ୍କ ଚପଲ ଅଭিষେକ ହେଲା, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଭରତ ନିବାସ କଲେ, ତାପରେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାତ୍ରା ହେଲା ଏବଂ ବିରାଧାଙ୍କ ନିଧନ ହେଲା। ଏହା ପରେ ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ଦ୍ୱିପାଥ, ଅନସୂୟାଙ୍କ ଗଳ୍ପ ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ ମଲୟ ଦାନ ହେଲା। ଆଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ଧନୁ ଦାନ ଏବଂ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା ଏବଂ ତାଙ୍କ ବିକୃତି ହେଲା। ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କ ନିଧନ, ରାବଣଙ୍କ ଉଦୟ, ମାରୀଚାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ହେଲା। ରାଘବଙ୍କ ବିଲାପ, ଗୃଧ୍ରରାଜଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, କବନ୍ଧଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ ଏବଂ ପମ୍ପା ହ୍ରଦ ଦର୍ଶନ ହେଲା। ଶବରୀଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଉପରେ ଜୀବନ, ପମ୍ପାରେ ବିଲାପ ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ ହେଲା। ରିଶ୍ୟମୂକ ପର୍ବତକୁ ଯାତ୍ରା, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ମିତ୍ରତା ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ-ବାଲି ସଂଘର୍ଷ ହେଲା। ବାଲିଙ୍କ ପରାଜୟ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ, ତାରାଙ୍କ ବିଲାପ, ଚୁକ୍ତି ଏବଂ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ନିବାସ ହେଲା। ସିଂହସ୍ବରୂପ ରାଘବଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ସେନା ଏକତ୍ରିକରଣ, ଚାରିଦିଗରେ ପ୍ରେରଣ ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଖବର ଦେବା ହେଲା। ଅଙ୍ଗୁଠି ଦାନ, ଭାଲୁଙ୍କ ଗୁହା ଦର୍ଶନ, ଉପବାସ ନିଷ୍ପତି ଏବଂ ସମ୍ପାତିଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ ହେଲା। ପର୍ବତ ଉପରେ ଉତ୍କ୍ରମଣ, ସାଗର ଉପରେ ଲାଘନ, ସାଗରର କଥା ଏବଂ ମୈନାକ ଦର୍ଶନ ହେଲା। ଦେମନୀଙ୍କ ଭୟ ଦେବା, ଛାୟା ଗ୍ରାହକ ସହିତ ମୁହାଁମୁହିଁ, ସିଂହିକାଙ୍କ ବିନାଶ ଏବଂ ଲଙ୍କା ଓ ମଲୟ ଦର୍ଶନ ହେଲା। ରାତିରେ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ, ଏକା ଚିନ୍ତନ, ପାନ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ରକ୍ଷିତ ଏନକ୍ଲୋଜର ଦର୍ଶନ ହେଲା। ରାବଣ ଦର୍ଶନ, ପୁଷ୍ପକ ରଥ ଦର୍ଶନ, ଅଶୋକ ଭୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ ଏବଂ ସୀତା ଦର୍ଶନ ହେଲା। ଚିହ୍ନ ଦାନ, ସୀତା ସହିତ ଆଲୋଚନା, ଦେମନୀଙ୍କ ଭୟ ଦେବା ଏବଂ ତ୍ରିଜାଟାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଦର୍ଶନ ହେଲା। ସୀତାକୁ ମଣି ଦାନ, ଗଛ ଭଙ୍ଗ, ଦେମନୀଙ୍କ ପଳାୟନ ଏବଂ କିଙ୍କରମାନ୍ୟଙ୍କ ବିନାଶ ହେଲା। ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ଧରିବା, ଲଙ୍କାକୁ ଅଗ୍ନି ଲଗାଇ ଗର୍ଜନ, ଫେରିବା ଯାତ୍ରା ଏବଂ ମଧୁ ନିବେଶ ହେଲା। ରାଘବଙ୍କ ସାନ୍ତ୍ବନା, ମଣି ହସ୍ତାନ୍ତର, ସାଗର ସହିତ ମିଳନ ଏବଂ ନଳଙ୍କ ପୁଲ ତିଆରି ହେଲା। ସାଗର ଉପରେ ଲାଘନ, ଲଙ୍କାରେ ରାତିରେ ଅଘ୍ରାତ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ ଏବଂ ବିଧ୍ୱଂସ ପାଇଁ ଉପାୟ ଦାନ ହେଲା। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବିନାଶ, ମେଘନାଦଙ୍କ ପରାଜୟ, ରାବଣଙ୍କ ନିଧନ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ନଗରରେ ସୀତାର ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଲା। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପକ ରଥ ଦର୍ଶନ, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ ହେଲା। ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେରଣ, ଭରତଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକର ଶୁଭ କ୍ଷଣ, ସେନାର ପ୍ରସ୍ଥାନ, ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣ ହେଲା। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା ଉପରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଆସିବାକୁ ଥିଲା, ତାହା ମହାମୁନି ବାଳ୍ମୀକି ତାଙ୍କ କବିତାର ଶେଷ ଅଂଶରେ ଲେଖିଥିଲେ। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ବାଳକାଣ୍ଡରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବାଳ୍ମୀକି ମହାରାମାୟଣର ଗାଥା ରଚନା କରିଛନ୍ତି। ବାଳ୍ମୀକି ମୁନି ରାମଙ୍କ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଥା, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପରେ ଯେଉଁଠି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ରେ ଲେଖିଥିଲେ। ଏହି ଗାଥା ୨୪,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ, ୫୦୦ ସର୍ଗ, ଛଅ କାଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡ ରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ମହାକୃତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବାଳ୍ମୀକି ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହି ଗାଥା କିଏ ପଢିବେ?’ ସେ ଦେଖିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ କୁଶ ଓ ଲବ, ଧର୍ମିକ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମଧୁର କଣ୍ଠ ଓ ଅଶ୍ଚର୍ୟ ଗୁଣ ଥିବା, ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିବା। ସେମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ, ବାଳ୍ମୀକି ଏହି କବିତା ସେମାନେ ପାଠ କରିବାକୁ ଶିଖାଇଲେ, ବେଦର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ। ନିଷ୍ଠାବାନ ବାଳ୍ମୀକି ଏହି ମହାରାମାୟଣ ଓ ସୀତାର ଗାଥା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପୁତ୍ର ନିଧନ ରେ ଲେଖିଥିଲେ। ଏହି କବିତା ମଧୁର ଗାଇବାକୁ, ତିନି ମାପ, ସାତ ଚନ୍ଦ, ତାନ ଓ ତାଳ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି କବିତା ରାଗ, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ବୀର ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। କୁଶ ଓ ଲବ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ସ୍ୱର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମଧୁର କଣ୍ଠ ଥିବା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଓ ରୂପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କଥା କରୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଇ ମୂର୍ତ୍ତି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମମୟ ଗାଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ଅପରାଧ ହୀନ ଭାବରେ ଗାଇଥିଲେ। ଋଷିମଣ୍ଡଳ, ଦ୍ୱିଜ ଓ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଆସରେ, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ, ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କବିତା ଗାଇଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଅଳଙ୍କୃତ, ଶୁଧ୍ଧ ମନ ଥିବା ଋଷିମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ, ସେମାନେ ଏକ ସମୟରେ ଏହି କବିତା ଗାଇଥିଲେ। ସଭାର ମଧ୍ୟରେ, ନିକଟରେ ଦଢିଯାଇ, ସେମାନେ ଏହି କବିତା ଗାଇଥିଲେ; ଶୁଣି ଏହି କବିତା, ସମସ୍ତ ଋଷିମଣ୍ଡଳର ଚୋଖ ଜଳରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ସେମାନେ 'ଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ଉତ୍କୃଷ୍ଟ!' ବୋଲି ଅଭିଭୂତ ହୋଇ କହିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିମଣ୍ଡଳ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ।