ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ମହାଭୟଙ୍କର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, କିଛି ବାନର ଦଳ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡିଗଲେ, କିଛି ଆକାଶକୁ ପଳାଇଗଲେ; ଭାଲୁ ମାନେ ବାନରମାନଙ୍କ ଭଳି ଗଛରେ ଚଢି ଲୁଚିଗଲେ। ସମୁଦ୍ର ତଟ, ପାହାଡ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ଅନେକ ପିତଳ ରଙ୍ଗର ବାନରମାନେ ଦୃଷ୍ଟି ବିକୃତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତାହତ ହେଲେ। ଏଭଳି ତୁମର ଉପପତି ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ମୋର ସେନା ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଛି; ଏହି ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଓ ଧୂଳିରେ ଢଙ୍କା ମୁଣ୍ଡ ଏଠାକୁ ଆଣି ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ରାବଣ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅତି ଭୟଙ୍କର ନାୟକ, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ସୀତା ଶୁଣୁଥିଲେ। “ଏଠାକୁ ନିଅ, ଦୟାହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ରାକ୍ଷସ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ବକୁ, ଯିଏ ନିଜେ ରଘୁବୀରଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରୁ ଆଣିଛି।” ତାପରେ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ବ ମୁଣ୍ଡ, ଧନୁ ଓ ବାଣ ସହିତ ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ହେଲେ ଓ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଉଡିଗଲେ। ଏପରେ ରାବଣ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ବକୁ କହିଲେ, “ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅର ମୁଣ୍ଡ ସୀତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶୀଘ୍ର ରଖ, ଯେଉଁଠି ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଶେଷ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିପାରିବେ।” ଏଭଳି କହିବା ସହିତ, ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ବ ଏହି ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ମୁଣ୍ଡ ସୀତାଙ୍କ ପାଖରେ ରଖି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ରାବଣ ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଧନୁ ଭୂମିରେ ଫେଲିଦେଲେ, କହିଲେ, “ଏହା ରାମଙ୍କର ଧନୁ।” ଏହି ଧନୁ ପ୍ରହସ୍ତ ରାତିରେ ମଣିଷକୁ ମାରିବା ପରେ ଏଠାକୁ ଆଣିଛନ୍ତି। ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ବ ତାଙ୍କ ଅଗ୍ନି ସମ ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଧନୁ ଭୂମିରେ ଫେଲିଦେଲେ; ତାପରେ ସେ ମହାନ୍ତି ମିଥିଲାର ରାଜକୁମାରୀ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏବେ ମୋର ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନ।” ଏଠାରେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶ୍ୟୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ବତ୍ତିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁ ଦେଖି, ଓ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଶୁଣି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସଂଯୋଗ ବିଷୟରେ ସୂନ୍ଦର ସନ୍ଦେଶ ପାଇଲେ। ସେ ମୁଣ୍ଡର ମୁହଁ, ତାର ଚାମ, କେଶ, କେଶରେଖା ଓ ଶୁଭ କ୍ରେଷ୍ଟ ରତ୍ନ ଦେଖିଲେ, ସବୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସଦୃଶ ଲାଗିଲା। ଏହି ସବୁ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦୁବିଗଲା, ଓ କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଇ କପିହ୍ରା ଭଳି ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ, “ହେ କାଇକେୟୀ, ତୁମେ ଆନନ୍ଦ କର; ଏହି କୁଳର ଆନନ୍ଦ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ସମସ୍ତ ପରିବାର ତୁମର ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେଲା, ତୁମେ ବିବାଦପ୍ରିୟ। ରାମ କେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିଥିଲେ ତୁମେ, ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଚେରା ପୋଷାକ ଦେଇ ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହେଲେ?” ଏଭଳି କହି, କମ୍ପିତ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ବୈଦେହୀ ଚୋପ ହେଇ ଛେନ୍ଦା କଦଳୀ ଗଛ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ସମୟ କିଛି ବିତିଲା ପରେ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଫେରିଲା, ସୀତା ଏହି ମୁଣ୍ଡ ପାଖକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଉଲ୍ଲୁ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି ଶୋକ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ହା, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲି, ହେ ବଳବାନ୍, ହେ ଶୂରବୀର, ମୁଁ ତୁମର ଶେଷ ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇଲି, ବିଧବା ହେଇଗଲି। ଜନାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅପମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, ମୁଁ ଭଲ ଆଚରଣରେ ରହି ତୁମପୂର୍ବକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଲି। ମୋତେ ଏବେ ମହା ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଗଲି; ତୁମେ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଉଠିଥିଲେ, ଏବେ ତୁମେ ମାଟିରେ ପଡିଗଲା। ମୋ ଶ୍ୱାଶୁରୀ କୌସଲ୍ୟା, ତୁମ ଦୟାଳୁ ପୁଅ ରଘୁବୀର ଦ୍ୱାରା, ଛୁଆ ହରାଇଥିବା ଗାୟ ଭଳି ହେଇଗଲେ। ଜ୍ୟୋତିଷୀମାନେ ଗଦିଆ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ କୁହିଥିଲେ, ହେ ରଘୁବୀର; ସେମାନଙ୍କ କଥା ମିଥ୍ୟା ହେଲା, ତୁମର ଆୟୁ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ହେଲା। କିମ୍ବା, ଜ୍ୟାନୀମାନଙ୍କ ବିବେକ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା, କାରଣ ସମୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ, ଏଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିମନ୍ତି କରେ। ତୁମେ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ, ବିପଦ ଲାଗି ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, କିପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁଭବିଲା? ଏଭଳି, ମୋତେ ଆଲିଂଗନ କରିବା ପରେ, ଦୟାହୀନ ଓ ନିର୍ମମ ଦୁଃଖର ରାତି ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନେଇଗଲା। ଏଠି ମୁଁ ରହିବି, ହେ ବଳବାନ୍, ଏହି ତପସ୍ୱିନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେପରି ଏକ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଜନାନୀକୁ ଛାଡି ଭୂମି ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭିତ ଧନୁ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସଦା ଧୈର୍ୟ ଓ ପୁଷ୍ପମାଲା ଦେଇ ପୂଜା କରୁଥିଲି, ଏବେ ଏହି ମୁଁ ତୁମକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି। ତୁମେ ନିଷ୍ପାପ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଶ୍ୱାଶୁର ଦଶରଥ ଓ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜମାନେ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯୋଗ ହୋଇଛ। ତୁମେ ତୁମ ରାଜା ଓ ଧର୍ମିକ କୁଳକୁ ଅବହେଳା କରିଛ, ଯାହା ଆକାଶର ତାରାଗୁଚ୍ଛ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ। ହେ ରାଜା, କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ, କିମ୍ବା କଥା କହୁନାହାଁ—ମୋ ଯୁବତୀ ପତ୍ନୀ, ଯିଏ ତୁମ ସହିତ ଏହି ଯୁବ ଅବସ୍ଥାରେ ସାଥୀ ହୋଇଛି? ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସ୍ମରଣ କର, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲା, ଯେବେ ମୋ ହାତ ଧରି କହିଥିଲା, “ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ବାସ କରିବି।” ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନେଇଯିଅ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ। ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ଜଗତ ତ୍ୟାଗ କରି ଅପର ଜଗତକୁ ଗଲା, ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଛାଡିଦେଲା? ତୁମର ଏହି ଶୋଭାୟମାନ ଶରୀର, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଏକା ଆଲିଂଗନ କରିଥିଲି, ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ମୃଗମାନେ ଚିରିଖାଉଛନ୍ତି। ଅନେକ ଦାନ ଦେଇ ଏଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲା, ଏବେ କିଏ ତୁମର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା କରିବେ? କୌସଲ୍ୟା, ଦୁଃଖରେ ଅତି ଆଶାବାଦୀ, ତିନି ଜଣ ନିଷ୍କାସିତ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଫେରି ଦେଖିବେ। ତାଙ୍କୁ ତୁମ ସଂଯୁକ୍ତ ସେନାର ବଧ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ସମୟରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ରାତିରେ କହିବେ। ତୁମେ ଶୁଅ ଅବସ୍ଥାରେ ବଧ ହୋଇଥିବା ଓ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯାଇଥିବା ଜାଣି, ହେ ରଘୁବୀର, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ପରେ ସେ ଅବଶ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେନାହିଁ।