ରାକ୍ଷସମାନେ ଲଠି, ଶୁଳ, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଚକ୍ର ଓ ମୁସଳ ଉଠାଇ ଉଠାଇ ବାନର ସେନା ଉପରେ ବର୍ଷା କରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଶୟନରତ ଥିବାବେଳେ, ପ୍ରହସ୍ତ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲା, ରାମ କିଛି ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବିଭୀଷଣ ଉଠି ଲଫିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେନାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବାନରମାନେ ସମେତ ଚାରିଦିଗରେ ଦୌଡ଼ାଇ ଦେଲେ। ହେ ସୀତା, ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗଳା ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ହନୁମାନଙ୍କ ମଣ୍ଡିବା ଭାଙ୍ଗି ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ। ତା’ପରେ ଜାମ୍ବବାନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ଆଉଠି କିଛି ଅଂଶରେ ଲୁହା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କଟିଦିଆଗଲେ, ସେ ଘଟିଯାଇଥିବା ଗଛ ପରି ପଡ଼ିଗଲେ। ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ, ଏହି ଦୁଇ ବାନର ସେନାପତି, ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଉଲାପ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟଭାଗରେ କଟାଯାଇ, ଭୂମିରେ ଜାକଫଳ ଗଛ ପରି ଚିରିଯାଇ ପଡ଼ି ରହିଥିଲେ। ଦରୀମୁଖ ଏକ ଗଡ଼ାରେ ପଡ଼ି ଅନେକ ଲୁହା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆହତ, କୁମୁଦ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଥିଲେ। ବାନରମାନେ କେହି ହାତୀ ଦ୍ୱାରା, କେହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁଷ୍ଟ ହୋଇ ମାରାଯାଇଥିଲେ; ସେମାନେ ବାତାସ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଏଠା ଉଠା ପଡ଼ି ଥିଲେ। କିଛି ବାନର ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇବା ସମୟରେ ପଛରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ସେମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି କୃର ସିଂହ ହାତୀ ଉପରେ ଝପଟିପଡ଼େ। କିଛି ବାନର ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଗଲେ, କିଛି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ି ଲୁଚିଗଲେ, ଭାଲୁମାନେ ଗଛ ଚଢ଼ି ମନ୍ଦ୍ର ଚାଳି ନେଲେ। ସମୁଦ୍ରତଟ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନେକ ପିତାମ୍ବର ମାନବାନର ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ହତ୍ୟା କଲେ। ଏଭଳି ତୁମ ପତି ଓ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ମୋ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏହି ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଧୂଳି ଲଗା ମୁଣ୍ଡ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛି। ତା’ପରେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ, ସୀତା ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ: "କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱ ନାମକ ରାକ୍ଷସକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ; ସେ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରୁ ଏହି ରାଘବର ମୁଣ୍ଡ ଆଣିଛି।" ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱ ଏହି ମୁଣ୍ଡ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ସହିତ ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତା’ପରେ ରାବଣ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱକୁ କହିଲେ, "ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ସୀତାଙ୍କ ଆଗରେ ତୁରନ୍ତ ରଖ, ଯାହାଁକି ଦୁଃଖିତ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ପତିର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିପାରିବେ।" ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ମୁଣ୍ଡଟି ସୀତାଙ୍କ ଆଗରେ ରଖି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ଏବଂ ରାବଣ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୀପ୍ତିମାନ ଧନୁଷ ନିକ୍ଷେପ କରି କହିଲେ, "ଏହା ରାମଙ୍କର ଧନୁଷ।" ପ୍ରହସ୍ତ ରାତିରେ ତାଙ୍କୁ ମାରି ଏହାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଛି। ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱ ତାଙ୍କର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ ଜିହ୍ୱା ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଧନୁଷ ଭୂମିରେ ରଖିଦେଲେ। ତା’ପରେ ସେ ମିଥିଲାନଗରୀ ରାଜାପୁତ୍ରୀ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏବେ ମୋର ଆଜ୍ଞା ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କର।" ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବିରାଟ୍ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ବତିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ଦେଖି, ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହଯୋଗ ଦେଖିବା ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ମୁଣ୍ଡର ମୁହଁ, ଚାମର ରଙ୍ଗ, କେଶ, କେଶରେଖା ଓ ଶୁଭ ମୌଳି ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ସମାନ ଲାଗୁଥିଲା। ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ସୀତା କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟି କଲେ, କୁହୁକୁହି ପିଲା ଖଜୁରୀ ପରି କାନ୍ଦିଲେ—"ହେ କାଇକେୟୀ, ଏବେ ତୁମେ ଖୁସି ହୁଅ, କ୍ଲାନ୍ର ଆନନ୍ଦ ନାଶ ହୋଇଛି, ସମସ୍ତ ପରିବାର ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା। ଏମିତି କଂଳ କରିବା କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମ କଣ ଦୋଷ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋତେ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷଣ କଲେ?" ଏହିପରି କହି, କ୍ଷୀଣ ଓ ତ୍ରାସିତ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତରୁଣ କଦଳୀ ଗଛ ପରି ଛେଦିତ ହୋଇ। କିଛି ସମୟ ପରେ ହୁଷ୍ମିସ୍ତ ହୋଇ, ସେ ମୁଣ୍ଡ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବିଷାଦ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାହାକୁ ଦେଖି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କୁହିଲେ—"ହା ମୁଁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲି, ହେ ବାହୁଶାଳୀ, ଧୈର୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି, ତୁମ ଶେଷ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିଲା, ମୁଁ ବିଧବା ହେଲି। ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ପତିର ଅପମାନ; ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ରବାନ୍ ଥିଲେ, ମୋ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ। ଏତେ ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଗଲି; ଯେଉଁ ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଉଠିଥିଲେ, ଏବେ ତୁମେ ପଡ଼ିଗଲା।" "ମୋ ସାସୁ କୌଶଲ୍ୟା ତୁମ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଘବ ମାନେ, ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଈ ପରି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଜ୍ୟୋତିଷୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେବେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର କଥା ମିଥ୍ୟା ହୋଇଗଲା, ତୁମ ଆୟୁ ଅତି ଛୋଟ ହେଲା। କିମ୍ବା, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, କାଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଭଳି ନଶ୍ୱର କରେ।" "ତୁମେ ରାଜନୀତି ଓ ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ଦୂର କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ ଥିଲେ, ତଥାପି ଅଦୃଶ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁରେ କିପରି ପଡ଼ିଗଲା? ଏଭଳି କୃର ନିର୍ଦୟ ନିଶା ତୁମକୁ ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଧରି ନେଇଗଲା।" "ମୁଁ ଏଠି ରହିଯିବି, ବାହୁଶାଳୀ, ଏହି ତପସ୍ୱିନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେପରି ଏକ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଭୂମି ଛାଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଧନୁଷ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସଦା ତୁମ ପାଇଁ ଧୂପ ଓ ମାଳା ଦେଇ ପୂଜା କରୁଥିଲି, ଏହି ମୋର ପ୍ରିୟ ଧନୁଷକୁ ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି।