କୁଶିକନନ୍ଦନ ଶତାନନ୍ଦ, ଅତି ଭକ୍ତିଭାବରେ ପଚାରିଲେ—“ମୋ ଆଚାର୍ୟ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ କି?” ଏହିପରି, ଶତାନନ୍ଦ ଆଉ ପଚାରିଲେ—“ମୋ ଆଚାର୍ୟ, ଶାନ୍ତ ମନେ, ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କ ଠାରୁ ଆଦର ସମ୍ମାନ ଏବଂ ଅଭିବାଦନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ କି?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ବାକ୍ୟକୁଶଳ ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ କୌଣସି କାମ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖିନାହିଁ; ମୁଁ ମୁନିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସହ ପୁନଃ ମିଳନ କରାଇଛି, ଯେପରି ରେଣୁକାଙ୍କୁ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହ ମିଳିଥିଲେ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ କଥା ଶୁଣି, ତେଜସ୍ୱୀ ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ତୁମେ ଏଠାରେ ଆସିଛ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ ସଉଭାଗ୍ୟ। ଅଜୟ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ତୁମେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅପାର ତେଜର ଧାରକ, ତାଙ୍କର କୃତ୍ୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ପଦ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣିଛି। ରାମ, ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଆଉ କେହି ନାହିଁ, କାରଣ କୁଶିକନନ୍ଦନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଯିଏ ମହାତାପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ସେ ତୁମର ରକ୍ଷକ। ଏବେ ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କୌଶିକ ମହାମୁନିଙ୍କ କଥା କହିବି, ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁଜୟୀ, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ପ୍ରଜାସମୃଦ୍ଧିରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଏକ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ଥିଲେ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଥିଲେ ପ୍ରବଳ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମୀ କୁଶନାଭ। କୁଶନାଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗାଧି, ଏବଂ ଗାଧିଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ମହାତ୍ମା ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ରାଜ୍ୟ କଲେ। ଏକ ସମୟରେ, ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଏକତ୍ର କରି, ସେନା ବିଭାଗମାନେ ଘିରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଶ ଦେଶ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ରାଜା ସହର, ରାଜ୍ୟ, ନଦୀ, ପର୍ବତ ଅଟାଇ ଅନେକ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ବସିଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମ ରକ୍ତିମ ଲତା ଓ ତରୁ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଥିବା ଅପୂର୍ବ ଆଶ୍ରମ। ଏଠାରେ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ଶାନ୍ତ ହରିଣ ଓ ଦ୍ୱିଜମୁନିମାନେ ବସୁଥିଲେ। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ, ଦେବର୍ଷିମାନେ, ତାପସ୍ୟାରେ ଅଗ୍ନିସମ ମହାତ୍ମାମାନେ ରହୁଥିଲେ। କେହି କେହି ଜଳ, କେହି ବାୟୁ, କେହି ପତିତ ପତ୍ର ଖାଇ ବସୁଥିଲେ। ଫଳମୂଳ ଖାଇଥିବା, ନିୟମିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ଅପରାଧ ଦମନ କରିଥିବା ଭାଳଖିଲ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞ-ପାଠରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ମୁନିମାନେ ଥିଲେ। ଚାରିପାଖରେ ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବିଜୟୀ ଓ ପ୍ରବଳ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଟି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏଉଁପରି ଏହି ଗୌରବମୟ କଥା ପରେ, ବାଲକାଣ୍ଡର ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାହାନ୍ନିଅଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ମହାବଳୀ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସେ ନାୟକ ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମହାମୁନି ତାଙ୍କୁ ଉପଚାର କରି, ଆସନ ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିବା ପରେ, ଆଶ୍ରମର ରୀତିଅନୁସାରେ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଦେଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ରାଜାମାନ୍ୟ ମୁନି, ତାପସମାନେ, ଅଗ୍ନି, ଶିଷ୍ୟମାନେ କୁଶଳ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ତାହା ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତେଜୋଧାରୀ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ଅତି ନମ୍ର ଭାବେ ବସିଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ସବୁ କୁଶଳ ତୋତେ? ତୁମେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ଶାସନ କରୁଛ? ତୁମର ଦାସମାନେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ସେମାନେ ଅନୁଶାସନରେ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମେ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିଛ? ତୁମର ସେନା, ଧନ, ବନ୍ଧୁ, ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ସବୁ କୁଶଳ ଅଛି କି?” ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ସବୁଠି କୁଶଳ ଅଛି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତେଜସ୍ୱୀ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ସହ କଥା କହିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧର୍ମମୟ ଆଲୋଚନା ପରେ, ଦୁଇଜଣ ମୁନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ରାଘବବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ହସି ହସି କହିଲେ—“ମୁଁ ଏହି ବିଶାଳ ସେନା ଓ ତୁମ ପାଇଁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ମୋ ତରଫରୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କର। ତୁମେ ଅତିଥିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରି ସେବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ତୁମ ଉପଚାର ଓ ମିଳିତ ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଆତିଥ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ଆଶ୍ରମର ଯେଉଁ ଫଳ ଓ ମୂଳ ମିଳିଛି, ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନିତ। ଏହିପରି ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ଏବଂ ବିଦାୟ ନେବି—ମୋପ୍ରତି ମୌତ୍ରି ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ।” ରାଜା ଏପରି କହିବା ସହିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ।