ଏଠାରେ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଆସିଛି। ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶିବିର ସମ୍ନାନେ ଯେଉଁ ବନରାଜି ମହାବଳୀ ମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶେଷ ବନର ଦୃଢ଼ ହାତୀ ପରି ଭାଙ୍ଗି ଦାଉଥିବା ଦୃଢ଼ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ମହାବଳୀ ବନର, ଯିଏ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ କରିପାରିଥିଲେ। ଏହି ବନର, ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ବନର ଆଗରୁ ଯାହାକୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେଇ ଏବେ ପୁନଃ ଫେରିଛନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି କେସରୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର, ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିଥିବା ହନୁମାନ, ଯିଏ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଥିଲେ। ବନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପ୍ରଧାନ, ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ରହିଛି, ତାଙ୍କ ଗତିକୁ କେହି ବାଧା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଦେବତା ସଦା ଅଗ୍ରଗାମୀ। ଏହି ହନୁମାନ ଛୁଆବେଳେ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଭୋକରେ ବିନ୍ଦାସ ହୋଇ, ତିନି ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂର ଦେଶେ ଝପଟ ଦେଇଥିଲେ। ସେ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ: "ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧରିବି, ନାହିଁଲେ ମୋର ଭୋକ ଶାନ୍ତି ହେବେନା।" ଶକ୍ତି ଉପରେ ଗର୍ବ କରି ସେ ଲାଫିଥିଲେ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯାହାକୁ ଋଷି ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିନଥିଲେ, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ ଓ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହିପରି ଉପରେ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଜହ୍ନ୍ୱା ଅଳ୍ପ ଘାଁ ହୋଇଥିଲା, ଏହିଠାରୁ ସେ 'ହନୁମାନ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ମୁଁ ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସତ୍ୟରେ ଆସିଛି, ଏହି ବନରକୁ ଭଲଭାବରେ ଚିହ୍ନିପାରିଛି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ରୂପ ଓ ପ୍ରଭାବ ଅବର୍ଣ୍ୟନୀୟ। ଏହି ବନର ଏକାଏକି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଲଙ୍କାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଯାହାର ଦ୍ୱାରା ତୁମର ପତାକା ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି ଓ ଯିଏ ଲଙ୍କାରେ ଅବସ୍ଥିତ—ତୁମେ କିପରି ଏହି ବନରକୁ ଭୁଲିପାରିବେ? ଏହି ବନର ପରେ ଯିଏ ଅନ୍ୟ ଏକ ବିର ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେ କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ପଦ୍ମପରି ଚକ୍ଷୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାବଳି ରଥୀ, ସାରା ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ବୀରତା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କ ଧର୍ମ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଆଚରଣ କଦାଚିତ୍ ଧର୍ମ ବିରୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବେଦବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ। ତାଙ୍କ ତୀର ଆକାଶକୁ ଛିଦ୍ର କରିପାରିବ, ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦିପାରିବ; କ୍ରୋଧ ଯମ ସମାନ, ପ୍ରଭାବ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ। ଯାଙ୍କ ଜନସ୍ଥାନରୁ ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଚୁରି କରିଥିଲେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ରାମ, ରାବଣ, ଯିଏ ଏବେ ତୁମ ସମ୍ନାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦାହିଣପଟେ ଯିଏ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସୁନଳା ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବିସ୍ତୃତ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, କୁନ୍ଚିତ କଳା କେଶ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାଇଙ୍କ ଶୁଭ ଓ ଶୁଖରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଶାସନ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ଅସ୍ତ୍ର ଚାଳନାରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଅପରାଜେୟ, ଅନିର୍ଜିତ, ଅଶ୍ରମ୍ଭ, ମହାବଳୀ, ରାମଙ୍କ ଦାହିଣ ହସ୍ତ, ସଦା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି। ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ବି ମୂଲ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ଏକାଏକି ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି। ଏବଂ ଯିଏ ରାମଙ୍କ ବାମପଟେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଛନ୍ତି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା ବିଭୀଷଣ। ରାଜାଙ୍କ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ର ଲଙ୍କାରେ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ, ସେ ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସାହରେ ତୁମ ସମ୍ନାନେ ଆସୁଛନ୍ତି। ଏହି ବନର ତାଙ୍କ ତେଜ, କୀର୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ବଳ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶରେ ହେବା ଦ୍ୱାରା ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛନ୍ତି। ସେ କିଷ୍କିନ୍ଧ୍ୟା ଗୁହାରେ ବସନ୍ତି, ଘନବୃକ୍ଷ ତଳେ, ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦୁର୍ଗମ, ପର୍ବତ ସଦୃଶ, ନେତାମାନଙ୍କ ସହିତ। ଯାହା ଉପରେ ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଶୋଭା ପାଉଛି, ଶତପଦ୍ମ ଅଳଙ୍କୃତ, ଦେବମାନେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯାହାକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀ ଅବସ୍ଥିତ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସୁଗ୍ରୀବ। ଏହି ମାଳା, ତାରା ଓ ଅମର ବନରାଜ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାମ ଦ୍ୱାରା ବାଲିଙ୍କ ବଧ ପରେ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ ସେନାର ଅପାର ସଂଖ୍ୟା ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି—ଶତହଜାରକୁ କୋଟି କୁହାଯାଏ, ଶତକୋଟିକୁ ଶଙ୍କୁ, ଶତହଜାର ଶଙ୍କୁକୁ ମହାଶଙ୍କୁ, ଶତମହାଶଙ୍କୁକୁ ବୃନ୍ଦ, ଶତହଜାର ବୃନ୍ଦକୁ ମହାବୃନ୍ଦ, ଶତମହାବୃନ୍ଦକୁ ପଦ୍ମ, ଶତହଜାର ପଦ୍ମକୁ ମହାପଦ୍ମ, ଶତମହାପଦ୍ମକୁ ଖର୍ବ, ଶତହଜାର ଖର୍ବକୁ ମହାଖର୍ବ, ଶତମହାଖର୍ବକୁ ସମୁଦ୍ର, ଶତହଜାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଓଘ, ଶତହଜାର ଓଘକୁ ମହାଓଘ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଅନେକ କୋଟି, ଶଙ୍କୁ, ମହାଶଙ୍କୁ, ବୃନ୍ଦ, ମହାବୃନ୍ଦ, ପଦ୍ମ, ମହାପଦ୍ମ, ଖର୍ବ, ମହାଖର୍ବ, ସମୁଦ୍ର, ମହାଓଘ ସମାନ ସେନା ଏଠାରେ ଏକଟି ମହାସମୁଦ୍ର ପରି ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ବିର ସେନା, ବିଭୀଷଣ ଓ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଦ୍ୱାରା ଘେରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସଦା ବଳଶାଳୀ ବନରମାନେ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ସୁଗ୍ରୀବ ମହାବଳି ଓ ପ୍ରତାପୀ, ତୁମ ପଛରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅଚଳ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ରାବଣ, ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ସେନାକୁ ଦେଖି, ଏବେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରୟାସ କର, ଯେଉଁଠି ଜୟ ତୁମର ହେଉ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିପରୀତ ଘଟିନାହିଁ। ଏହିପରେ ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଉନତିସ ଶ୍ଲୋକ ଆସିଛି। ଶୁକ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଶେଷ କରିବା ପରେ, ରାବଣ ବନରମୁଖ୍ୟମାନେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାମଙ୍କ ଦାହିଣ ହସ୍ତକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ବିଭୀଷଣ, ରାମଙ୍କ ଭାଇ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବନରମାନଙ୍କ ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଅଙ୍ଗଦ, ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶୂର ହନୁମାନ, ଅଜୟ୍ୟ ଜାମ୍ବବାନ୍, ସୁଷେଣ, କୁମୁଦ, ନୀଳ, ନଳ, ଗଜ, ଗବକ୍ଷ, ଶରଭ, ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।