ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ସୁବିଧାଜନକ ଭାବରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଶତାନନ୍ଦ ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ପୁନ୍ୟଶୀଳ ମାତା, ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିବା ମାତା, ରାଜକୁମାରଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ କି? ମୋର ମାତା, ତାର ଦୀପ୍ତିରେ ପ୍ରଭାବିତ, ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ପୂଜା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ତାହା କି ଦେଇଥିଲେ? ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଦୀର୍ଘ ପୂର୍ବ ଘଟଣା, ମୋର ମାତା ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିଏଁ ଭୋଗିଥିଲେ, ତାହା କି ଆପଣ କହିଥିଲେ? ଓ କୌଶିକ, ମୋର ମାତା, ମୁନିପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ଗୁରୁଙ୍କ ସହିତ କି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ? ଓ କୌଶିକପୁତ୍ର, ମୋର ଗୁରୁ, ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ କି ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ? ଓ କୌଶିକପୁତ୍ର, ଶାନ୍ତ ମନ ନେଇ ମୋର ଗୁରୁ, ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ କି ଆଦର ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଶବ୍ଦକୁ ଦକ୍ଷ, ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ତରଫରୁ କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିନାହିଁ; ମୁନିପତ୍ନୀ ମୁନିଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ରେଣୁକା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ରାଘବ, ଅଜୟ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅପାର ଦୀପ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସାଧିତ; ମୁଁ ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣିଛି। ରାମ, ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ ଅତିଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ କୌଶିକପୁତ୍ର ତୁମର ରକ୍ଷକ। ଏବେ ମୋ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କ କଥା ଏବଂ ଗଳ୍ପ ଏଠାରେ କହିବି, ଶୁଣ। ତିନି ଦୀର୍ଘକାଳ ଦ୍ୱିଷ୍ଟୁ ରାଜା ଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ, ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ ଏବଂ ଜନସମୂହର ଭଲ ଚାହିଁଥିଲେ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ; କୁଶଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁଶନାଭ ଥିଲେ। କୁଶନାଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗାଧି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଏବଂ ଗାଧିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୀର୍ଘ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ପୃଥିବୀ ରାଜ କରିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ସଂଗଠିତ କରି, ସେନା ଦଳରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ପୃଥିବୀର ଅନେକ ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ନଗର, ରାଜ୍ୟ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଅନେକ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ଏକ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କର, ଯାହା ଫୁଲ ଲତା ଏବଂ ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ସିଧ୍ଧ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଦେବ ଚରଣ କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଆସୁଥିଲେ, ଶାନ୍ତ ହରିଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜ ମୁନିମାନେ ଆଶ୍ରମରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଏବଂ ଦେବର୍ଷିମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ମହାତ୍ମାମାନେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁନିମାନେ ଥିଲେ—କେହି ପାଣି ପିଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ, କେହି ବାୟୁ ତଥା କେହି ପତିତ ପତ୍ର ଖାଇଥିଲେ। ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇଥିବା, ଶମ ନିୟମରେ ନିପୁଣ, ଦୋଷ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦମନ କରିଥିବା, ଭାଲଖିଲ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞ ଓ ପାଠ ନିରତ ମୁନିମାନେ ଏଠାରେ ଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଭାଇଖାନସ ମୁନିମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାରିପାଖରେ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ବିଜୟୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ବସିଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଏକ ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏବେ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବସିଷ୍ଠ ମହାମୁନି ସମ୍ମାନରେ କହିଲେ, “ତୁମକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ,” ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ଆସନ ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିବା ପରେ, ଆଚାର ଅନୁଯାୟୀ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଦେଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା ମୁନିମାନେ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଗଛର ଛାୟାରେ ବସିଥିବା ମୁନିରାଜଙ୍କୁ, କୁଶଳ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ। “ରାଜା, ସବୁ କୁଶଳ ଅଛି କି? ତୁମେ ଜନମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ କି, ଏବଂ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ପରି ଶାସନ କରୁଛ କି? ତୁମର ଦାସମାନେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ସେମାନେ ତୁମର ଆଜ୍ଞାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରୁଛନ୍ତି କି? ତୁମେ ତୁମର ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରିଛ କି? ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ନିର୍ମଳ, ତୁମର ସେନା, ଧନ, ମିତ୍ର, ପୁତ୍ର, ଓ ପୌତ୍ର କୁଶଳ ଅଛି କି?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି,” ଏବଂ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧର୍ମ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଦୁଇଜଣ ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ଏକାଉଁଥିଲେ। ସଂବାଦ ଶେଷରେ, ବସିଷ୍ଠ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ, ହସି ହସି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଏହି ବିଶାଳ ସେନା ଏବଂ ତୁମେ, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଆମ ଆଶ୍ରମର ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର; ମୋର ପକ୍ଷରୁ ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ଗ୍ରହଣ କର।