ହେ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ, ଏହି ମହାବଳୀ ବାନରସେନାର ନେତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶେଷ ବାନର ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ଡମ୍ଭ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେ ଏକ ସେନାପତି। ଡମ୍ଭ ଯେଉଁଥିରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଥିବା ପାହାଡକୁ ସେ ଏକ ଲାଫରେ ଛୁଇଁପାରନ୍ତି। ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଦେହର ସମାନ ଆକୃତି କାହାରି ନାହିଁ; ସେ ସମ୍ନାଦନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବାନରମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜ। ଏହି ସମ୍ନାଦନ ଏକଥିରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଯଦିଓ ବିଜୟ ପାଇନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ହାରିନଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ। ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଏବଂ ସେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଯୁବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା, ତାହାରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ବୈଶ୍ରବଣ ଜମ୍ବୁ ଗଛକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସେ ପାହାଡମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା, ଅନେକ କିନ୍ନରମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ସ୍ପୋର୍ଟରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡର ଭାଇ, ଯେଉଁଠି ତୁମ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି, ରାକ୍ଷସରାଜ। ସେଠାରେ ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପ୍ରବଳ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ କ୍ରଥନ ନାମକ ନେତା ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ନିତ୍ୟ ଗର୍ବିତ। ଏହି କ୍ରଥନ ଏକ ଲକ୍ଷ କୋଟି ବାନରମାନଙ୍କ ସହିତ ଚାରିପାଖରେ ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ସେ ନିଜ ସେନା ସହିତ ଲଙ୍କାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ସେ ଗଙ୍ଗା ପାରି ଚାଲିବା ସମୟରେ ହସ୍ତିରାଜମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରନ୍ତି, କାରଣ ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତା ହସ୍ତି ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏହି ସେନାପତି ପାହାଡ ଗୁହାମାନେ ରହି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଡାକି, ଅସଭ୍ୟ ହସ୍ତିମାନେ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଉପଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନର ଆକାଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପଛରେ ହଜାର ହଜାର କୋଟି ବାନର ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରବଳ ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ଗର୍ବିତ, ତାଙ୍କର ନେତୃତ୍ୱ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଅପରାଜୟ, ଉତ୍ତେଜିତ ନେତା ପ୍ରମଥି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଦେଖୁଛ, ସେ ମେଘ ପରି ଚଞ୍ଚଳ। ଏହି ବେଗବାନ ବାନର ସେନା ଚାରିପାଖରେ ରହି, ଉତ୍ସାହିତ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି, ଯେପରି ବାୟୁ ଉଠାଇଦେଇଥିବା ଧୂଳିର ମେଘ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଘନ ଧୂଳି ପୁଣିପୁଣି ଘୂରୁଛି, ସେଠି ଏହି କୃର, କଳାମୁହଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଲମ୍ବା ପୁଛ ଥିବା ବାନରମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ଦେଖ, ଏକ ଶତ ହଜାର କୋଟି ବାନର ଏକ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ଲମ୍ବା ପୁଛ ଥିବା ବାନର ନେତା ଗବକ୍ଷ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଏହି ବାନରମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଲଙ୍କାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଗଛ ନିତ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ମଧୁମକ୍ଖୀ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହି ପାହାଡ, ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ତେଜରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହି ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ ଉପରେ ମହାର୍ଷିମାନେ କଦାଚିତ୍ ବି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଏଠି ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ ଅଛି। ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁରଣ ପାହାଡରେ ଅମୂଲ୍ୟ ମଧୁ ମିଳେ, ସେଠି ଏହି ବାନର ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ କେସରୀ ନାମକ ନେତା ଅଛନ୍ତି, ସେ ସେନାର ଅଧିପତି। ସିଠି ଷଷ୍ଟି ହଜାର ସୁରଣ ପାହାଡ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡ ଅଛି, ଯେପରି ତୁମେ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେଠି କିଛି ବାନର କପିଲା, କିଛି ସ୍ୱେତ, କିଛି ତାମ୍ରମୁଖୀ, କିଛି ମଧୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୂରସ୍ଥ ପାହାଡ ଉପରେ ରହନ୍ତି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ନଖ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର, ଚାରି ଦାନ୍ତ ଥିବା ସିଂହ ପରି, ବାଘ ପରି ଭୟଙ୍କର, ପହଞ୍ଚିବା ଦୁର୍ଲଭ। ସେମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି, ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ ନାଗ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ତୀବ୍ର ଲମ୍ବା ପୁଛ ଉଠାଇ ରଖିଛନ୍ତି, ମଦୋନ୍ମତ ହସ୍ତି ପରି। ସେମାନେ ବଡ଼ ପାହାଡ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି; ଗୋଲା ଓ କପିଲା ଚକ୍ଷୁ, ଚଳାଚଳ ଓ ସ୍ୱରରେ ଭୟଙ୍କର। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଲଙ୍କାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ନେତା ଶୂରବୀର ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଠିଛନ୍ତି। ସେ ନିତ୍ୟ ଜୟ ଲାଗି ଉଦ୍ୟତ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶତବଳି ନାମରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଏକାକି ନିଜ ସେନା ସହିତ ଲଙ୍କାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି; ସେ ସାହସୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୂରବୀର, ନିଜ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ। ରାମଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ, ଏହି ବାନର ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଦୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଗଜ, ଗବକ୍ଷ, ଗବୟ, ନଳ ଓ ନୀଳ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ବାନର; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଧ୍ୟା ପାଖରେ ଦଶ କୋଟି ବାନର ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ ଉପରେ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ଏତେ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟା ଓ ବେଗବାନ୍, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତେ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପାହାଡ ପରି ଦେହ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୃଥିବୀକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ପାହାଡ ଭଙ୍ଗାଇ ଦେଇପାରନ୍ତି। ଏବେ ମହାବଳୀ ବାନରସେନା ବିଷୟରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଷ୍ଟାବିଂଶ ଶୁଣ। ସାରଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୁକ ଏବେ ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ, ସମସ୍ତ ବାନରସେନା ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରି। "ହେ ରାଜନ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦେଖୁଛ, ସେମାନେ ମଦୋନ୍ମତ ହସ୍ତି ପରି, ଗଙ୍ଗା ତଟର ବଟ ଗଛ ପରି, ଶାଳ ଓ ହିମାଲୟ ପରି ଦୃଢ଼। ସେମାନେ ଅପରାଜୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି; ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବଙ୍କ ସମାନ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତାପ ଥାଏ। ସେମାନେ ହଜାର ହଜାର କୋଟି – ନଅ, ପାଞ୍ଚ ଓ ସାତ କୋଟି; ଏହିପରି ହଜାର ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଳ ଅଛି।