ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକାନବେ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ଜ୍ଞାନମୟ କଥା ଶୁଣି ଶତାନନ୍ଦ, ଗୌତମଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଏବଂ ତପସ୍ୱୀ ଶତାନନ୍ଦ, ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ମୁଣ୍ଡ ଚୁଅଇ ଉଠିଲା। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଶତାନନ୍ଦ ବଡ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ସୁବିଧାଜନକ ଭାବରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଶତାନନ୍ଦ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ମୋର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାତା, ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ, ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ କି? ମୋର ମାତା, ମହାତ୍ମା, ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବର ପୂଜା କରିଥିଲେ କି? ରାମଙ୍କୁ ପୁରାତନ ଘଟଣା—ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋର ମାତା ଭୋଗିଥିବା କଷ୍ଟ କଥା କୁହାଯାଇଥିଲା କି? କୌଶିକ, ମୋର ମାତା, ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପରେ, ମୋର ଗୁରୁଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ କି? କୌଶିକପୁତ୍ର, ମୋର ଗୁରୁ, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ କି? ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ, ରାମଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଇ, ଆଶିର୍ବାଦ କରିଥିଲେ କି?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖିନାହିଁ; ତପସ୍ୱୀ ଗୁରୁ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ରେଣୁକା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜ୍ଞାନମୟ କଥା ଶୁଣି, ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସ୍ୱାଗତ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ! ଭାଗ୍ୟବଶତ, ଅଜୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ପଦ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣିଛି। ରାମ, ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ କୌଶିକ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ, ଏବଂ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର କଥା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଗଳ୍ପ କୁହିବି, ଶୁଣ।" "ସେ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବଡ ରାଜା ଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଦୁସ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଜନସମୂହର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିବେଶିତ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶନାଭ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। କୁଶନାଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗାଧି, ଓ ଗାଧିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବଡ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର।" "ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ବଡ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା ସେ ତାଙ୍କର ସେନା ସହିତ ଭୂମିରେ ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ସେ ନଗର, ରାଜ୍ୟ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ସହିତ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଦେଖି, ଏକ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।" "ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲ ଓ ଲତା ରହିଛି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ, ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଆସନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ହରିଣ ଓ ଦ୍ୱିଜ ମୁନିମାନେ ରହିଛନ୍ତି।" "ଏହି ଆଶ୍ରମ ଦେବର୍ଷି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଜଳ ଖାଇଥିବା, ବାୟୁ ଖାଇଥିବା, ଏବଂ ପତିତ ପତ୍ର ଖାଇଥିବା ମୁନିମାନେ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇଥିବା, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ଭାଳଖିଲ୍ୟ ଓ ବୈଖାନସ ମୁନିମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ନୂତନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।" ବାଲକାଣ୍ଡର ବାଉନ୍ଥ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବଡ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ଆଦର ସହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବେଦମନ୍ତ୍ର ପାଠକ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଇ ଆସନ ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଦେଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୱୀ, ଅଗ୍ନି, ଶିଷ୍ୟମାନେର କୁଶଳ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବନ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ମୁନିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ରାଜା, ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? ତୁମେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାକୁ ଶାସନ କରୁଛ କି? ତୁମର ଦାସମାନେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ସେମାନେ ନିଜର କାମ କରୁଛନ୍ତି କି? ତୁମେ ଦୁସ୍ତମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛ କି? ତୁମର ସେନା, ଧନ, ମିତ୍ର, ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ରମାନେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛନ୍ତି କି?” ସେ ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ସବୁଠି ଠିକ୍ ଅଛି।” ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୟାଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି କଥା କହିଲେ।