ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ କଥା ମହାନ ଜନକଙ୍କୁ କହି ସେ ଅବରୋଧ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ତିତମ ସର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଉଜ୍ୱଳ ତପସ୍ବୀ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ଶରୀରର ଲୋମ ଉତ୍କୁଳିତ ହେଲା। ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଶତାନନ୍ଦ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ, ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ସୁବିଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ମାତା, ଯିଏ ଦୀର୍ଘଦିନ ତପସ୍ୟାରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ, ସେ କି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଇଥିଲେ? ମୋର ତେଜସ୍ୱିନୀ ମାତା କି ରାମଙ୍କୁ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଥିଲେ? ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ସେ ଦେବତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଭୋଗିଥିଲେ, ତାହା କି ରାମଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା? କୌଶିକ, ମୋର ମାତା କି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପରେ ମୋର ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ? କୌଶିକନନ୍ଦନ, ମୋର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କି ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ? ଓ କୌଶିକନନ୍ଦନ, ମୋର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କି ଶାନ୍ତ ମନରେ ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ ଓ ଆଦର ଦେଇଥିଲେ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ନିପୁଣ ଭାବେ କହିଲେ, “ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ପକ୍ଷରୁ କିଛି ବାକି ରହିନାହିଁ। ସେ ନାରୀ ତାଙ୍କ ତପସ୍ବୀ ପତିଙ୍କ ସହିତ ରେଣୁକା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ପରି ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତେଜସ୍ୱୀ ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଅଜୟ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅପାର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ଜାଣିଛି। ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ଧନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି, କାରଣ କୌଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏବେ ମୋ ସକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଗାଥା ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ। ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ପ୍ରଜାହିତେ ନିଷ୍ଠ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶ ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶନାଭ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। କୁଶନାଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗାଧି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିଜେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ମହାମୁନି। ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବହୁ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଧରାରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ମହାବଳୀ ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ସମସ୍ତ ଭାଗ ଦେଖିବାକୁ ନିକଳିଲେ। ସେ ନଗର, ରାଜ୍ୟ, ନଦୀ, ପର୍ବତ ଓ ତପୋବନ ଦେଖି ଏକ ତପୋବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ତପୋବନ ଥିଲା ବସିଷ୍ଠଙ୍କର, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ଲତା, ବହୁ ପ୍ରକାର ପଶୁ, ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ଶାନ୍ତ ମୃଗ ରହୁଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ ଏଠି ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ଦେବର୍ଷିମାନେ, ତପସ୍ୟାରେ ଅଗ୍ନି ସମ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାମାନେ ଥିଲେ। ଏଠି କେହି କେବଳ ପାଣି, କେହି ବାୟୁ, କେହି ପତିତ ପତ୍ର ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। କେହି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ଆତ୍ମସଂୟମୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ବାଳଖିଲ୍ୟ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଓ ପାଠରେ ନିଷ୍ଠ। ତଦୁପରି, ଚାରିପଟେ ବିଭିନ୍ନ ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ। ବିଜୟୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ତପୋବନକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡ ଭଳି ଦିଶୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ମହାବଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେ ବିନୟସହ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କହି, ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିବା ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରଥାନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଦେଇ ଅତିଥି ସତ୍କାର କଲେ। ଏହି ସତ୍କାର ପାଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ରାଜାମାନେ ଯେପରି ରୀତିରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି, ସେପରି ତପସ୍ବୀମାନେ, ଅଗ୍ନି, ଶିଷ୍ୟମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବସିଷ୍ଠ, ମନ୍ତ୍ରପାଠରେ ପ୍ରଥମ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ଭଲ ଅଛିନା? ତୁମେ କି ଧର୍ମପଥରେ ପ୍ରଜାମାନେଙ୍କୁ ଅନନ୍ଦ ଦେଇ ଶାସନ କରୁଛ? ତୁମର ଦାସମାନେ ଭଲ ଅଛନ୍ତିନା? ସେମାନେ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଛନ୍ତିନା? ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତିନା? ତୁମର ସେନା, ଧନ, ବନ୍ଧୁ, ପୁଅ, ନାତିମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତିନା?” ଏପରି ଭାବେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାନ ଆଦର ଓ ପ୍ରଶ୍ନ ପତ୍ର ଚାଲିଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମ ଉନ୍ମୋଚିତ ହେଉଥିଲା।