ଯେତେବେଳେ ଅହଳ୍ୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ତାଙ୍କର ଗୌତମ ମୁନିଙ୍କ ସହ ପୁନଃମିଳନ ଏବଂ ମହାଧନୁର ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଆସିବା ଘଟଣା ଘଟିଲା, ଏହି ସମସ୍ତ କଥାଗୁଡିକୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ ଜନକଙ୍କୁ ଏକାଠି କହିଲେ ଏବଂ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପ୍ରଶସ୍ତ ପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜ୍ଞାନମୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଶତାନନ୍ଦ, ଯିଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତପସ୍ଵୀ ଏବଂ ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା। ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ପ୍ରଶାନ୍ତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଦୁଇ ରାଜକୁମାର ଆସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଶତାନନ୍ଦ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଏମିତି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ତପସ୍ୱିନୀ ମା, ଯିଏ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, କି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଇଥିଲେ? ମୋର ମା, ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ ତଥା ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲାଗି ଯଥାଯଥ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ, କି ରାମଙ୍କୁ ଅର୍ଣ୍ଣ୍ୟର ଉପହାର ଦେଇ ଆତିଥ୍ୟ କରିଥିଲେ? ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ କଥା, ମୋର ମା ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କଷ୍ଟ ଭୋଗିଥିଲେ, କି ସେ କଥା କହାଯାଇଥିଲା? ମୋର ମା, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପରେ କି ମୋ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ? ମୋ ଶିକ୍ଷକ, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ କି ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ? ସେ କି ଶାନ୍ତ ମନରେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକୁ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଶତାନନ୍ଦକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ କିଛି ଅବହେଳା କରିନାହିଁ; ମୁନିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମୁନିଙ୍କ ସହ ପୁନଃମିଳିଲେ, ଯେପରି ରେଣୁକା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ଶତାନନ୍ଦ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଏଠାରେ ଆସିଛ, ଅଜୟ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅପାର ତପସ୍ୟାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଅଟୁଟ କ୍ରିୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମୁଁ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣିଛି। ମୃତ୍ୟୁଲୋକରେ ତୁମେ ଅତିଶୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଯିଏ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ତୁମର ରକ୍ଷକ। ଏବେ ମୋର ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଘଟିଥିବାପରି, ମୁଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ମହାତ୍ମା କାହାଣୀ କହିବି, ଶୁଣ। ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ଶତ୍ରୁଦମନ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଜନସମୃଦ୍ଧିରେ ନିରତ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର କୁଶନାଭା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। କୁଶନାଭାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗାଧି ରେଣୁମାନ୍ୟ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ମୁନି ଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଜା ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ସମେତ ଏକାଠି କରି, ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେ ନଗର, ରାଜ୍ୟ, ନଦୀ, ପର୍ବତ ଏବଂ ଏକ ଏକ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିବା ପରେ, ଏକ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଆଶ୍ରମ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଥିଲା, ଯାହା ଫୁଲ ଲତା ଏବଂ ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ଆସୁଥିଲେ। ଏଠି ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରମାନେ, ଶାନ୍ତ ହରିଣ, ଦ୍ୱିଜମୁନିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଏଠି ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ, ଦେବର୍ଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ, ମହାତ୍ମା ତପସ୍ଵୀମାନେ ଅଗ୍ନିପରି ତପସ୍ୟାରେ ଶୋଭିତ। ଏଠି ସଦା ବ୍ରହ୍ମାପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁନିମାନେ ଥିଲେ; କେହି ଜଳପାନ କରୁଥିଲେ, କେହି ବାୟୁପାନ, କେହି ପତିତ ପତ୍ର ଖାଉଥିଲେ। ଫଳ ଏବଂ ମୂଳ ଖାଉଥିବା, ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦମନ କରିଥିବା, ଦୋଷ ଦମନ କରିଥିବା, ବାଲଖିଲ୍ୟ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ, ପାଠ ନିଷ୍ଠା ମୁନିମାନେ ଥିଲେ। ଏଠି ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମୁନିମାନେ ଶୋଭିତ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବିଜୟୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପ୍ରଶସ୍ତ ବାଉନ୍ତିଶିତମ ସର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଲା। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ; ନାୟକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମ୍ମାନପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମୁନି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରଜପୀ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କହିଲେ ଏବଂ ଆସନ ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଫଳ ଏବଂ ମୂଳ ଦେଇ ଆତିଥ୍ୟ କଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା ମୁନିମାନଙ୍କ, ଅଗ୍ନି, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ କୁଶଳ କ୍ଷେମ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶୁଭକାମନା ଦେଇ କଥା କଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ରାଜା, ସବୁ ଭଲ ଅଛିନା? ତୁମେ ତୁମ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଶାସନ କରୁଛ, ଏବଂ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ପରି ଚାଲିଛ? ତୁମର ଦାସମାନେ ଭଲ ଅଛନା? ସେମାନେ ତୁମ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରନାହିଁ? ତୁମେ ତୁମ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଛନା?” ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଆତିଥ୍ୟ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାର ମହାତ୍ମା କଥା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଘଟିଲା, ଯାହା ରାମ, ଶତାନନ୍ଦ ଏବଂ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ସାକ୍ଷୀ ହେଲେ।