ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହୋଦୟ, ଆପଣ ଏହି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଆସିଛନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ଦିକ୍ଷା ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ଧରି ଚାଲିଥାଏ, ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି। ଏହିପରି, ହେ କୌଶିକ, ଆପଣ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଆଂଶ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି କହି, ସେଇ ଋଷିଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲା। ଏହିପରେ, ରାଜା ଜନକ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ସହିତ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ, "ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ସମାନ ପ୍ରତାପଶାଳୀ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି?" ସେମାନେ ଶୂରବୀର, ହାତୀର ଚାଳ ସମାନ ଏକାଗ୍ର, ବାଘ ଓ ବୃଷଭ ଭଳି ଦୃଢ଼, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଚକ୍ଷୁ, ତଳବାର, ତୁଣୀର ଓ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ, ଶ୍ରୀରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ପରି, ଯୌବନ ଦ୍ୱାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଦେବଲୋକର ଅମରମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି; କିପରି ସେମାନେ ପଦେ ପଦେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? କାହା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି? ସେମାନେ କାହାର ପୁତ୍ର? ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଏ ମହାମୁନି, କାହାର ପୁତ୍ର? ସେମାନେ ଏହି ଭୂମିକୁ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେପରି ଶୋଭା ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି। ଦୁଇଁଜଣ ଦେଖିବାରେ, ଚଳନ-ଭଙ୍ଗୀରେ, ଚେଷ୍ଟାରେ ସମାନ; କାଳା କଉଁଆ ପାଖିର ପର ଭଳି ଚୁଲି, ଏମିତି ଦୁଇଁଜଣ ଶୂରବୀର; ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏପରି ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅପାର ମୁନି କହିଲେ, "ସେମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର।" ସେ ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ବାସ, ରାକ୍ଷସ ବଧ, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ଏଠାକୁ ଆସିବା, ବିଶାଳା ଦର୍ଶନ, ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ଗୌତମଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ମିଳନ, ଏବଂ ଏଠାକୁ ମହାଧନୁର ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିବା—ଏ ସବୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାନ ଜନକଙ୍କୁ କୁହିଲେ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଏବେ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣ, ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ତିସ୍ତି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତପସ୍ଵୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା। ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଶତାନନ୍ଦ ତପସ୍ୟାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, କେବଳ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଅପାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ଦୁଇଁଜଣ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୁବିଧାଜନକ ଭାବେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଶତାନନ୍ଦ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ମାତା, ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଥିଲେ କି? ମୋର ମାତା, ଯିଏ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସେ କି ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେପରି ଆଦର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ସେପରି ଅରଣ୍ୟଦାନ ଦେଇ ପୂଜା କରିଥିଲେ କି? ଏବଂ ଏହି ସବୁ ଘଟଣା, ଯାହା ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବେ ଘଟିଥିଲା, ମୋର ମାତା ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ କଷ୍ଟ ଭୋଗିଥିଲେ, ଏହି କଥା ରାମଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା କି? ହେ କୌଶିକ, ମୋର ମାତା, ଯିଏ ମୁନିପତ୍ନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋ ଆଚାର୍ୟଙ୍କ ସହିତ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ କି? ଏହିପରି, ମୋ ଆଚାର୍ୟ, ଶାନ୍ତ ମନରେ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଆଦର ଓ ଅଭିନନ୍ଦନ ଦେଇଥିଲେ କି?" ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, "ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ପକ୍ଷରୁ କିଛି ବାକି ରହିନାହିଁ; ମୁନିପତ୍ନୀ ଗୌତମଙ୍କ ସହିତ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଯେପରି ରେଣୁକା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହିତ ହେଲେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଅଜୟ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମକୁ ଏଠାକୁ ନେଇଆସିଛନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଅପାର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମହାବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ପଦ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ମୁଁ ଜାଣେ। ଏ ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କେହି ନାହାନ୍ତି, କାରଣ କୌଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ଅପୂର୍ବ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ତୁମର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।" "ଏବେ ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବେ, ମହାମୁନି କୌଶିକଙ୍କ କଥା କୁହିବି; ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ସେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳେ ନିରତ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶନାଭ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମାତ୍ମା; କୁଶନାଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗାଧି, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର।" "ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧରାକୁ ଶାସନ କରିଥିଲେ। ଏକଦିନ ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ସେନା ନେଇ ଦେଶ ଦେଶ, ନଗର, ନଦୀ, ପର୍ବତ ଦେଖି, ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ ଦର୍ଶନ କରି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।" "ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଆଶ୍ରମ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଲ୍ଲିକା ଓ ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନ। ଏଠି ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ଶାନ୍ତ ମୃଗ ଓ ଦ୍ୱିଜମୁନିମାନେ ବସିଥିଲେ। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ଦେବର୍ଷିମାନେ ମିଶି ଥିଲେ, ତପସ୍ୟାରେ ଅଗ୍ନିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମହାତ୍ମାମାନେ ବସିଥିଲେ।" "ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏହି ଆଶ୍ରମ ସଦା ମହାତ୍ମାମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; କେହି ଜଳପାନ କରୁଥିଲେ, କେହି ବାୟୁପାନ, କେହି ପତ୍ର ଖାଉଥିଲେ। କେହି ଫଳମୂଳ ଭୋକ୍ତା, କେହି ନିଗ୍ରହୀତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅନେକ ବାଳଖିଲ୍ୟ ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ ଜପ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଲିନ।" "ଏହି ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବୈଖାନସ ମୁନିମାନେ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ବିଜୟୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।