ରାତିରେ ଅନ୍ଧକାର ଚାନ୍ଦ ତାହାର କଳା ଓ ଲାଲ୍ ଅଂଶରେ ଅଲୋକିତ କିରଣରେ ପୃଥିବୀକୁ ଯେପରି ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଉଠିଛି, ସେପରି ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ସ୍ପଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ଛୋଟ, କଠୋର, ଅଶୁଭ ଏବଂ ଲାଲ୍ ଆଭା ଦେଖାଯାଉଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଏକ ନୀଳ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏକ ବିପୁଳ ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଛି, ତାହାରେ ତାରାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି; ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଜଗତର ଅନ୍ତକୁ ସୂଚିତ କରୁଛି। କାଉ, ଶ୍ୟାଳ, ଶ୍ୟାଳି, ଗିଧ ତଳେ ଉଡୁଛି, ଶ୍ୟାଳମାନେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅଶୁଭ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼, ବଣ୍ଡୁକ, ତଳୱାର ଓ ବନର ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ଦେହରେ ଢାକିଯିବ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତର କାଦିରେ ମିଶିଯିବ। ଏହି ସମୟରେ ଆମେ ସମସ୍ତ ବନର ସେନା ସହିତ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାବଣଙ୍କ ନଗର ଉପରେ ତ୍ୱରିତ ଆଗ୍ରସର ହେବା ଉଚିତ। ଏପରି କହି ଧନୁର୍ଧର ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଭୟ, ସେ ଲଙ୍କା ଦିଗକୁ ଆଗରେ ଥିଲେ। ବିଭୀଷଣ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ବନର ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଶତ୍ରୁ ଶେଷ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗର୍ଜନ କରି ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ବନରମାନଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଓ ଉଦ୍ୟମ ଦେଖି ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ ବଳୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଚବିଶତମ ସର୍ଗରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସେ ନାୟକମାନଙ୍କ ଦଳ ଶରତ୍କାଳୀନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଶୁଭ ତାରାମାନେ ଭିତରେ ଯେପରି ଅଲୋକମାନ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଚମକୁଥିଲା। ଏହି ଦଳର ଭାରରେ ପୃଥିବୀ ବେସ୍ତରେ କମ୍ପିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲା, ଏହା ସମୁଦ୍ରର ଚମକ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାପରେ ଲଙ୍କାରେ ଥିବା ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଢୋଲ ଓ ନଗଡ଼ାର ଗର୍ଜନ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା କାନ୍ତା ଉଠାଉଥିଲା। ବନରମାନେ ସେଇ ଧ୍ୱନିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତାହାକୁ ଅପରିମିତ ଗର୍ଜନରେ ପ୍ରତିଦିନ କରିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ବନରମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ମেঘମାଳାର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଲଙ୍କାକୁ ଦେଖି, ତାହାର ମନ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଶୀତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଏଠି, ସେଇ ମୃଗନୟନୀ ଶୀତା ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହ ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ। ଲମ୍ବା ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ ଏହିପରି ସମୟଯୋଗ୍ୟ କଥା କହିଲେ—"ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଲଙ୍କା ଆକାଶରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ମନରେ ମାତ୍ର ଭାବିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଏହି ଲଙ୍କା ବହୁ ପ୍ରାସାଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅତୀତକାଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିମାନ ଭଳି, କ୍ଷୀର ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଛି। ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଚିତ୍ରରଥ ଭଳି ନାନା ପକ୍ଷୀର କୁହୁକାଣିରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଛି। ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ, ମଧୁମକ୍ଷୀ, କୋଇଲାର କୁହୁକ ଓ ମୃଦୁ ଶୁଭ ପବନ ଏଠି ଦେଖ।" ଏହିପରି କହି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସେନାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବିଭାଜନ କଲେ। ଶୂରବୀର ଅଙ୍ଗଦ ଓ ନୀଳ ଏହି ବନର ସେନା ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅଦମ୍ୟ ହୋଇ ଦଢ଼ ହେଲେ। ଡାହାଣପଟେ ବହୁ ବନର ସହିତ ରିଷଭ ଥିଲେ, ବାମପଟେ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଓ ଅଦମ୍ୟ ଗନ୍ଧମାଦନ ଥିଲେ। "ମୁଁ ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜାମ୍ବବାନ, ସୁଷେଣ ଓ ତିବ୍ରଗତି ଵେଗଦର୍ଶୀ ସହିତ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରହିବି। ତିନି ମହାପ୍ରାଣ ବାଲୂକ ନାୟକ ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ, ବନର ରାଜା ପଛରେ ପ୍ରଭାମୟ ଜଳାଧିପତି ଭଳି ରହିବେ।" ଏହି ଭାବରେ ବିପୁଳ ଫଳଙ୍କ ରେଖାରେ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ବନରମାନେ ରକ୍ଷିତ ସେ ସେନା ମେଘମାଳା ଭଳି ଆକାଶରେ ଚମକୁଥିଲା। ପାହାଡ଼ ଓ ବୃକ୍ଷ ଧରି ଏହି ବନରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଙ୍କାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ବିଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଦ୍ୟମରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ବନରମାନେ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ପାହାଡ଼ ବା ନିଜ ମୁଠିରେ ଲଙ୍କାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବା। ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ—"ସେନା ଭଲଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଏହି ଶୁକକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନର ରାଜା ଶୁକକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏଠାରେ ରାବଣ ହସି ଶୁକକୁ ପଚାରିଲେ—"ତୁମ ଡେଣ୍ଡା କାହିଁକି ଧଳା ଦେଖାଯାଉଛି, ତଥାପି ତୁମେ ଯେପରି ଛିଣ୍ଡିଯାଇଛ, ଦେଖାଯାଉଛ?" ରାବଣଙ୍କ ଭୟରେ ଓ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଶୁକ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୁଁ ତୁମ ଦୂତିୟ ସନ୍ଦେଶ ଉତ୍ତର ତଟରେ ମୃଦୁ ଭାବେ ଏବଂ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଇଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି କ୍ରୋଧିତ ବନରମାନେ ମୋତେ ଦେଖିଲେ, ତୁରନ୍ତ ମୁଁ ଉଡ଼ି ପଡ଼ିଲି, ସେମାନେ ମୋତେ ଧରି ଘୁସି ମାରିଲେ।" "ସେଠାରେ କିଛି ଆଲୋଚନା କିମ୍ବା ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର, ବନରମାନେ ଜନ୍ମକୁ କ୍ରୋଧୀ ଓ ଭୟଙ୍କର। ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ, ଯିଏ ବିରାଧ, କବନ୍ଧ ଓ ଖରଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଶୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।