ସେଇ ସମୟରେ, ରାଜା ଜନକଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ମୁନିମାନେ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ଉନ୍ନତି ବିଷୟରେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ସେ ମୁନିମାନଙ୍କ, ତାଙ୍କ ଅଚାର୍ୟ, ଓ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଓଡ଼ିଆ ଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ। ପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସହିତ ଶୁଭ ମନରେ ମିଶିଲେ; ତାପରେ ରାଜା ଜନକ ହାତ ଜୋଡି ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ଅଭିବାଦନ କଲେ। ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ତାଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ବସିଲେ, ଓ ଜନକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଆପଣା ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପୁରୋହିତ, ରିତ୍ବିଜ୍, ଓ ରାଜା ସହିତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଥାଯଥ ଅନୁସାରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ରାଜା ଜନକ ଭିତରେ ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ କଲେ: "ଆଜି ମୋ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଇଛି, ଦେବତାମାନେ ମୋ ଯଜ୍ଞକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ମୁଁ ଏହି ପବିତ୍ର ମୁନିଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଛି; ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ପୁନ୍ୟଶ୍ଳୋକ, କାରଣ ଏମନ୍ତି ମହାମୁନି ଆସିଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏଠି ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ଦ୍ୱାଦଶାହ ଦୀକ୍ଷା ଚାଲିଛି। ଏହିଠାରୁ, କୌଶିକ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ହକ ନେବା ପାଇଁ ଆସିବେ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବେ।" ଏହିପରି କହି ରାଜା ହସ୍ତ ଜୋଡି ମୁନିଙ୍କୁ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ଦେବତାମାନେ ପରି ବଳଶାଳୀ।" "ସିଂହ, ବୃଷ, ଓ ହସ୍ତୀ ପରି ଚାଳ, ପଦ୍ମପତ୍ରପରି ଚଉଡ଼ା ଚକ୍ଷୁ, ତଳୱାର, ତୁଣୀର, ଧନୁଷ୍ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଶ୍ରୀରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ପରି, ଯୁବାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏମନ୍ତି ଦେବପୁତ୍ରମାନେ ପରି ପୃଥିବୀରେ ଆସିଛନ୍ତି, କିପରି ଏଠାକୁ ପଦେ ପଦେ ଆସିଛନ୍ତି, କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏମାନେ କିଏଙ୍କ ସନ୍ତାନ?" ରାଜା ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର, ଶସ୍ତ୍ରଧାରଣ, ଶୋଭା ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏମାନେ କାହାର ପୁଅ? ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଆକାଶକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଏମାନେ ଏଠାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି। ଦେଖିବାରେ, ଚଳନାରେ, ଅଙ୍ଗଚଳନରେ, ଚୁଲି ରଙ୍ଗରେ ଏମାନେ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଏକ ପରି। ମୁଁ ଏମାନଙ୍କ ବାସ୍ତବ ଚରିତ୍ର ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ଏପରି ଉତ୍ସୁକ୍ତି ଶୁଣି, ମହାମୁନି ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: "ଏମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଏ।" ତାହା ପରେ ସେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଲେ କିପରି ସେମାନେ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ରହିଥିଲେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ ହେଲେ, ସେମାନେ ବିନା କଷ୍ଟରେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ଭିଶାଳା ନଗର ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ତାଙ୍କର ଗୌତମଙ୍କ ସହ ପୁନଃମିଳନ, ଏବଂ ବିଶାଳ ଧନୁଷ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ବିଷୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଜନକଙ୍କୁ କହି ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ସ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତପୋଧନ, ଉଜ୍ୱଳ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ଦେହର ଲୋମ ଖଡ଼ି ହୋଇଯାଏ। ଗୌତମଙ୍କ ପୁଅ ଶତାନନ୍ଦ, ତପସ୍ୟାର ଅଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ତପୋଧନା ମାତା କି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟି ହୋଇଥିଲେ? ମୋ ମାତା, ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସେ କି ରାମଙ୍କୁ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ? ଏବଂ ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକାଳେ ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ମିଳିଥିଲା, ସେ କଥା କି ରାମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ? ମୋର ମାତା, ଋଷିପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁନି ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ? କୌଶିକ, ମୋ ଗୁରୁ କି ଏହି ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ? ଆସ୍ଥା ଓ ଶାନ୍ତି ସହିତ କି ମୋ ଗୁରୁ ରାମଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରିଥିଲେ?" ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: "ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କିଛି ବାକି ରହିନାହିଁ। ତୁମ ମାତା ଏବଂ ତୁମ ଗୁରୁ ପୁନି ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ରେଣୁକା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: "ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ ସଉଭାଗ୍ୟ। ଅଜୟ୍ୟ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତୁଳନୀୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମର୍ଷି ପଦ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ମୁଁ ଜାଣିଛି। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତୁମପରି ଧନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି, କାରଣ କୌଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମର ରକ୍ଷକ। ଏବେ ମୋର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜୀବନ କଥା ଶୁଣ।" "ସେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ଏକ ନ୍ୟାୟପାଳକ ରାଜା ଥିଲେ, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଓ ଜନମାନସର ମଙ୍ଗଳକାମନାରେ ସମର୍ପିତ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅ କୁଶ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ କୁଶନାଭ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମରେ ଅତିଶୟ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। କୁଶନାଭଙ୍କ ପୁଅ ଗାଧି, ତାଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ।" "ଏକ ଦିନ ସେ ରାଜା ବିଶାଳ ସେନା ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ନଗର, ରାଜ୍ୟ, ନଦୀ, ପର୍ବତ ଓ ଅନେକ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ପରେ ଏକ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।