ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ଓ ମହାନ୍ତ ରାଜା ଜନକ, ସ୍ୱୟଂ ଶତାନନ୍ଦ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱାଗତ ପାଇଁ ଆଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ମଧ୍ୟ, ପୂଜାର ଉପହାର ନେଇ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ବାହାରି ଆସିଥିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନକ ମହାରାଜ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ମାନ୍ୟସ୍ଥାନ ଓ ଉପହାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାରାଜ ଜନକଙ୍କ ଏହି ସ୍ନେହ ଓ ମାନ୍ୟସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ କୁଶଳ, ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ଚାଳ ଓ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ, ସମସ୍ତ ଋଷି, ଅଚାର୍ୟ, ଓ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ମିଶି, ଉଲ୍ଲାସରେ ମିଳିଥିଲେ। ତାପରେ, ରାଜା ଜନକ ହାତ ଜୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ। ତାଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କରି, ରାଜା ଜନକ ଓ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, ଉପାଧ୍ୟାୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଥାଯଥ ଅନୁସାରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖି ରାଜା ଜନକ କହିଲେ, "ଆଜି ମୋର ଯଜ୍ଞ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୋଇଛି। ଏହି ମହାନ ଋଷିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଛି, ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ, କାରଣ ଏମିତି ମହାନ ଋଷି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି।" "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ଦ୍ୱାଦଶାହ ଦୀକ୍ଷା ଚଳିଛି। ଏହିଠାରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ହିସ୍ସା ପାଇଁ ଆସିବେ, ଆପଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତୁ।" ଏପରି କହି, ରାଜା ଜନକ ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁରେ ପୁନି ହାତ ଜୋଡି ସମ୍ମାନସହିତ ପଚାରିଲେ, "ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ଏମିତି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଦେବତାସମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଏହି ଭୂମିକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି।" "ସିଂହ ଚାଳ, ବୃଷଭ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ର ସମାନ, ଚଉଡ଼ା ପଦ୍ମନୟନ, ତଳୱାର, ତୁଣୀର ଓ ଧନୁଷ୍ୟଧାରୀ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ସମାନ ରୂପବାନ, ଯୁବାବସ୍ଥାର ଦ୍ୱାରରେ ଅଛନ୍ତି। ଏମିତି ଦେବତା ଭଳି ଏହି ଭୂମିରେ କେମିତି ଆସିଛନ୍ତି? କାହିଁକି ଏଠାରେ ପଦେପଦେ ଚାଲି ଆସିଛନ୍ତି? କାହାର ସନ୍ତାନ? ଏମିତି ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ ଏଠିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି।" "ଦେଖିବାରେ, ଚାଳ, ଭାବ, ଚେଷ୍ଟାରେ ଦୁଇଏ ଏକାପରି, କାଳା କବୁତର ପାଖ ଭଳି କେଶ, ମୁଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ, ଏମାନେ କିଏ, ଆପଣ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।" ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଅପାର ଜ୍ଞାନୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, "ଏମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର।" ସେ ଏଉଁ ଦୁଇ ପ୍ରିନ୍ସଙ୍କ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ବାସ, ରାକ୍ଷସ ବିଧ୍ୱଂସ, ବିଶାଳା ଦର୍ଶନ, ଅହଳ୍ୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଗୌତମଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ମିଳନ, ଏବଂ ବିଶାଳ ଧନୁ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଆସିବା—ଏସବୁ ବିଷୟ ଏକକ୍ରମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଜନକଙ୍କୁ ସୂଚିତ କଲେ। ଏପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅବରୋଧ କଲେ। ଏଠାରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ତିସ ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତପସ୍ୟାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ଦେହର ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା। ଗୌତମଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶତାନନ୍ଦ, ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବସିଥିବା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ତପସ୍ୟାଶୀଳ ମାତା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଇଥିଲେ କି? ସେ ତାଙ୍କୁ ବନଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯେପରି ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି, ଏପରି ଆଦର କରିଥିଲେ କି?" "ରାମଙ୍କୁ କି ଆମ ଜୀବନର ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା କହାଯାଇଥିଲା? ମୋ ମାତା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁନି ଗୌତମଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଥିଲେ କି? ମୋ ଗୁରୁ ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଆଦର କରିଥିଲେ କି? ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ନେଇ ମୋ ଗୁରୁ ରାମଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଆଦର ଦେଇଥିଲେ କି?" ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମହାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, "ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିନାହିଁ। ତୁମ ମାତା ଏବଂ ଗୌତମ ମୁନି ପୁନଃ ଏକତ୍ର ହେଇଥିଲେ, ଯେପରି ରେଣୁକା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହିତ।" ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ ଆଦରରେ କହିଲେ, "ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ଏଠିକୁ ଆସିଛ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏଠିକୁ ଆସିବା ତୁମ ଭାଗ୍ୟ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅପାର ତପସ୍ୟା ଓ ଦୀପ୍ତିର ଧାମ, ଏକ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ କର୍ମଯୋଗୀ ବ୍ରାହ୍ମର୍ଷି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଜାଣିଛି।" "ହେ ରାମ, ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ ଅତିଧନ୍ୟ, କାରଣ କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏବେ ମୋ ସ୍କନ୍ଧରେ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ମୁଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଗାଥା କହିବି।" "ସେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ପ୍ରଜାହିତରେ ନିଷ୍ଠ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। କୁଶଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶନାଭ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। କୁଶନାଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗାଧି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ମହାନ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର।