ଏହି କଥା ରାମାୟଣର ଏକ ଅତି ମହାନ ଗଥା, ଯାହା ଭାଗ୍ୟବଶତ ରାମଙ୍କ ଜୀବନର ଅନେକ ମାର୍ମିକ ଘଟଣା ଓ ସମ୍ବେଦନାକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହାର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ରାମଙ୍କର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ, ଜାନକୀଙ୍କ ସହ ବିବାହ, ଏବଂ ଧନୁର୍ବାଘାନର ଭଙ୍ଗର ଘଟଣାରୁ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଓ ପାରଶୁରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ତର୍କ ଘଟିଥିଲା, ଯାହାରେ ରାମଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ କୈକେଇଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ରାମଙ୍କର ଅବନ୍ତରଣ ଓ ବାନ୍ଧବ ଦୁଃଖରେ ଦଶରଥଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ଘଟିଥିଲା। ଲୋକଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଦୂର୍ବଳତା ଦେଖି, ରାମ ନିଶାଦପତିଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହ ମିଳିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ଏବଂ ଚିତ୍ରକୁଟ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଥିଲେ। ଏହା ପରେ, ରାମ ତାଙ୍କର ଅବାସ ଗଢ଼ି, ଭାରତଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଭାବିଥିଲେ। ନନ୍ଦୀଗ୍ରାମରେ ବସୋବାସ କରି, ଡଣ୍ଡକ ବନରେ ଯାତ୍ରା କରି, ବିରଧାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସରଭଙ୍ଗଙ୍କ ସହ ମିଳି, ସୁତିକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ମିଳିବା ସମୟରେ, ଅନସୁୟାଙ୍କ କଥା କହିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଫୁଲ ତେଲ ଦେଇଥିଲେ। ତାପରେ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହ ମିଳି, ତାଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ଶୁର୍ପଣଖାଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ବିକୃତ କରିବାର ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଖରା ଓ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କ ହତ୍ୟା, ରାବଣଙ୍କର ଉତ୍ଥାନ, ମାରିଚଙ୍କର ହତ୍ୟା ଓ ଭାଇଦେହୀଙ୍କର ଅପହରଣ ଘଟିଥିଲା। ରାଗବଙ୍କର ଦୁଃଖ, ଗରୁଡଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ, କବନ୍ଧଙ୍କ ସହ ମିଳିବା, ଏବଂ ପମ୍ପା ଝିଲିକର ଦେଖା ଘଟିଥିଲା। ଶବରୀଙ୍କ ସହ ମିଳି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବା, ପମ୍ପାରେ ଦୁଃଖ ଓ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ମିଳିଥିଲେ। ରିଷ୍ୟମୁକରେ ଯାତ୍ରା କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ବିକାଶ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ବାଳୀ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତର୍କ ଘଟିଥିଲା। ବାଳୀଙ୍କ ହତ୍ୟା ପରେ, ସୁଗ୍ରୀବକୁ ପୁନର୍ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ବିବାହ ଓ ବର୍ଷା କାଳ ମଧ୍ୟରେ ବସୋବାସ କରାଯାଇଥିଲା। ରାଗବଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ସେନାର ସଂଗ୍ରହ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲା। ରଙ୍ଗରେ ଗୁଣ୍ଡା ପ୍ରେରଣା, ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଇ, ଏବଂ ଲଙ୍କାର ଜନାବାସରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ। ଲଙ୍କାରେ ରାବଣଙ୍କ ଦେଖା, ପୁଷ୍ପକ ଚାରିତ୍ର, ଏବଂ ଅଶୋକ ବାନ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଦେମୋନଙ୍କୁ ଧମକ ଦେଇ, ତ୍ରିଜଟାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖିଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ରତ୍ନ ଦେଇ, ଗଛକୁ ବ୍ରେକ କରି, ଦେମୋନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ। ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଧରିବା, ଲଙ୍କାରେ ଅଗ୍ନି ବିପ୍ଳବ, ଫେରିବା ଯାତ୍ରା ଓ ମାଦୁର ନେବା ଘଟିଥିଲା। ରାଗବଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ରତ୍ନ ଦେଇ, ସମୁଦ୍ର ସହ ମିଳିବା, ଏବଂ ନଳଙ୍କ ବ୍ରିଜ୍ ଗଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ। ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଲଙ୍କାକୁ ରାତିରେ ଘେରିବା, ବିଭୀଷଣ ସହ ବନ୍ଧନ କରି, ହତ୍ୟାର ସାଧନା ଦେଇଥିଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବିନାଶ, ମେଘନାଦଙ୍କର ପରାଜୟ, ରାବଣଙ୍କର ନାଶ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁଣି ମିଳିବା ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ବିଭୀଷଣଙ୍କର ମାନ୍ୟତା, ପୁଷ୍ପକ ଚାରିତ୍ର ଦେଖିବା, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା କରିବା, ଏବଂ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହ ମିଳିବା ପରେ, ରାମଙ୍କର ପୁଣି ଦେହାନ୍ତ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଗଥାର ସମସ୍ତ ଘଟଣାରେ, ବାଲ୍ମୀକି ବୃହତ କାବ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ରାମଙ୍କର କଥା ଓ ତାଙ୍କର ଜୀବନର ଅନେକ ମାର୍ମିକ ଘଟଣା ଦେଖାଯାଇଛି। ଏହି କାବ୍ୟରେ 24,000 ଶ୍ଲୋକ, 500 ସର୍ଗ, 6 କାଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତର ଅଂଶ ଅଛି। ବାଲ୍ମୀକି ଯେତେବେଳେ ଏହି ମହାକାବ୍ୟର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ, ତେବେ ସେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, "କିଏ ଏହାକୁ ପଢିବ?" ସେ ଦେଖିଥିଲେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, କୁଶ ଓ ଲବ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମିଳିତ ଗାୟନ କରୁଥିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ସେମାନଙ୍କୁ ବେଦର ଗୁଣାଧିକ ଦେଇ, ଏହି କବିତା ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ସେ କଥା କହିଥିଲେ, "ଏହି ଗଥା ଗାଇବାକୁ ମିଳିତ ହେବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" ତେଣୁ, ଏହି ଗଥା ଗାଇବାରେ ସେମାନେ ଗାୟକ ଭାବରେ ଦେଖାଗଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଗାନ୍ଧର୍ବଙ୍କର ଅବତାର ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ। ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ମିଳିତ ଗାୟନ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ରାମଙ୍କର ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଭାବରେ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଏହି କାବ୍ୟ ଏକ ଅବିମାନୀ ଓ ଗୌରବମୟ ଗଥା ହେବା ସହିତ, ରାମଙ୍କର ଦୟା, ଶୈଳୀ, ଓ ଦୃଢତାକୁ ଏକ ନୂତନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।