ରାମଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରିତ କଥାଗୁଡିକୁ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି, ଜଳ ସହିତ ଏକ ନିଜସ୍ଥାନ ରେ ବାସସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଦେଖିବାକୁ ନିର୍ମଳ ରାଜା ଜନକ, ନିଜ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ସାଥି ରଖି ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମହାତ୍ମା ପୁରୋହିତମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଅଞ୍ଜଳି ଏବଂ ଆଦର ସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ ଜନକ ରାଜା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ବିଦ୍ୟା ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଜନକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ଉନ୍ନତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ବୃହଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶିର୍ବାଦ ଦେଲେ। ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଯଥାଯଥ ମିଶି, ଆନନ୍ଦ ଭରା ମନରେ ରାଜା ଜନକ ନିମ୍ନ ହାତ ଜୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ ଆସନ ଉପରେ ବସିଲେ, ଜନକଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ପୁରୋହିତ, ବିଧିପାଳକ ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କର ପରିକରମାନେ ସହିତ ଯଥାଯଥ ଆସନ ଉପରେ ବସିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା କହିଲେ, “ଆଜି ମୋର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲା, ଦେବମାନେ ଦୟା କରିଛନ୍ତି।” “ଆଜି ମୁଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଛି; ମୁଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ଦୟାପ୍ରାପ୍ତ, କାରଣ ମହାର୍ଷି ଆସିଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମର୍ଷି, ଆପଣ ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ଜନେ ଜ୍ଞାନୀ କହନ୍ତି ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ହେତୁ, କୌଶିକ, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଆପଣ ଦେଖନ୍ତୁ।” ଏହିପରି କହି, ରାଜା ଜନକ ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟେ ହାତ ଜୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆପଣ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉନ୍ତୁ! ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ, ଦେବମାନେ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଶୌର୍ୟରେ ସମାନ?” “ଏମାନେ ହାତୀଙ୍କ ପଦଚାଳନା ପରି ଚାଲନ୍ତି, ବାଘ ଏବଂ ବଳଦ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଚଉଡ଼ା ମାଗୁର ଦୃଷ୍ଟି, ତଳୂକ ଦୃଷ୍ଟି, ତଳୂକ ଚକ୍ଷୁ, ତଳୂକ ଚାଳ, ତଳୂକ ଆକୃତି, ତଳୂକ ଶସ୍ତ୍ର, ତଳୂକ ଧନୁ, ତଳୂକ ତୀର। ଏମାନେ ଏଠାରେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ଦ୍ୱାରରେ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ପରି ସୁନ୍ଦର।” “ଏମାନେ ଦେବମାନେ ପରି ଏଠାରେ କିପରି ଆସିଛନ୍ତି, କିଏ ତାଙ୍କର ମାଳିକ, କିଏ ଏମାନେ, କିଏ ଏମାନେ ଏଠାରେ ପଦଯାତ୍ରା କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଭୂମିକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି। ଏମାନେ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, କିଏ ତାଙ୍କର ପିତା, ଏମାନେ ଏକା ଏକା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, କଉଳିଆ ପରି କେଶ, ମୁଁ ଏମାନେ ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅପାର ମହାର୍ଷି କହିଲେ, “ଏମାନେ ଦଶରଥଙ୍କର ପୁଅ।” ସିଧ୍ଧାଶ୍ରମରେ ତାଙ୍କ ବାସ, ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ ବିଧ୍ୱଂସ, ଅବିଘ୍ନ ଆଗମନ, ବିଶାଳା ଦର୍ଶନ, ଅହଳ୍ୟା ଦର୍ଶନ, ତାଙ୍କର ଗୌତମଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ଏଠାରେ ମହାଧନୁ ଦର୍ଶନ ଆଦି ସମସ୍ତ କଥା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନକଙ୍କୁ କହି ପ୍ରସ୍ତାବ କଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶତାନନ୍ଦ ପୁରୋହିତ, ତପସ୍ଵୀ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ତାଙ୍କ କେଶ ଦଣ୍ଡ ହୋଇଗଲା। ତାଙ୍କର ପିତା ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଶତାନନ୍ଦ, ତପସ୍ୟାରେ ତେଜସ୍ବୀ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। “ଏ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ମହିମାମୟ ମା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ରାଜପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ କି? ମୋର ମା, ତାଙ୍କର ତପସ୍ଵୀ ଦୀପ୍ତିରେ, ରାମଙ୍କୁ ବନ ଉପହାର ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜା କଲେ କି? ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ କଥା କହିଲେ କି—ମୋର ମା ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଭୋଗିଥିଲେ? କୌଶିକ, ମୋର ମା, ଋଷିମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପିତାଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ କି? ମୋର ଶିକ୍ଷକ, ଏହି ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ କି? ଶାନ୍ତ ମନ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଆଶିର୍ବାଦ ଦେଲେ କି?” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିନାହିଁ; ମହିଳା ତାଙ୍କର ପତି ସହିତ ମିଶିଗଲେ, ରେଣୁକା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହିତ ଯେପରି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତାନନ୍ଦ ତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଅପନ୍ନା ଆସନ୍ତୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଭାଗ୍ୟରେ ଆପଣ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ବିଜୟୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆପଣଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିଛନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ, ବ୍ରାହ୍ମର୍ଷି, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅବିଚିନ୍ତ୍ୟ, ତପସ୍ୟାରେ ଉପନ୍ନ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ଜାଣିଛି। ଏ ପୃଥିବୀରେ ଆପଣ ଠାରୁ ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କିଏ ନାହିଁ, କାରଣ କୌଶିକଙ୍କ ପୁଅ ତପସ୍ୱୀ ଆପଣଙ୍କର ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା। ଏବେ ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ, କୌଶିକ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଗଥା ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି; ଶୁଣନ୍ତୁ। ସେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଜନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିଲେ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅ ଏକ ରାଜା କୁଶା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୁଶନାଭା।