ଗୌତମ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଠାରୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ପରେ, ରାମ ମହାନ ଋଷିଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ମିଥିଳା ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର। ସେମାନେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବେଦିକା ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞର ମହିମା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ହଜାର ହଜାର ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଠାରେ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ। ଏଠି ଅନେକ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶତଶଃ ଗାଡ଼ି ଲଗାଯାଇଛି। ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ଯେଉଁଠାରେ ବସିପାରିବୁ ସେଠି ଦୟାକରି ଦେଖାଇଦିଅ।" ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ବାସସ୍ଥାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ମିଳିବା ସହିତ, ମିଥିଳାର ଦୋଷରହିତ ରାଜା ଜନକ, ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଗରେ ନେଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତମାନେ ବି ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ଆହୁତି ନେଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଆଗ୍ରହ କଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନକ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ଚଳିଚିତ୍ର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପରେ ସେ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ, ତାଙ୍କ ଅଧ୍ୟାପକ ଓ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ମିଶିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଜନକ ହାତ ଯୋଡ଼ି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଆଜି ମୋର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲା, ଦେବତାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଲି। ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମହାମୁନିଙ୍କ ଆଗମନ ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃପା।" "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୁନିମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ବେଦିକାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ଦ୍ୱାଦଶାହ୍ନିକ ଦିକ୍ଷା ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ଚାଲିଥାଏ। ଏହିଠାରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ନେବାକୁ ଆସନ୍ତି, ତେଣୁ ଆପଣ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବେ।" ଏହିପରି କହି, ରାଜା ଉଲ୍ଲାସିତ ମୁହଁରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ପୁନର୍ବାର ହାତ ଯୋଡ଼ି ଭକ୍ତି ସହ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ଶୌର୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ, ହାତୀର ଚାଲି, ବାଘ ଓ ବୃଷ ଭଳି ଦେହ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚଉଡ଼ା ଆଖି, ତଳୱାର, ତୂଣୀର ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଭଳି ଶୋଭାମାନ, ଯୌବନ ସୀମାନ୍ତରେ ଅଛନ୍ତି।" "ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେଶରୁ ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି ଅଚାନକ ଆସିପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଏଠାରେ କିପରି ଏଲେ? କାହିଁକି ଏଲେ? କାହା ସନ୍ତାନ? ସେମାନେ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି। ଦେଖିବାରେ, କାୟା, ଚଳନ ଓ ଭାବରେ ଏକ ଅନ୍ୟର ସମାନ। କାକପକ୍ଷ ସଦୃଶ କେଶ। ଏମାନେ କିଏ, ମୁଁ ଏହାର ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଅପାର ବିଦ୍ୱାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— "ଏମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର।" ସେ ତାଙ୍କ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମର ବାସ, ରାକ୍ଷସ ବଧ, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିବା, ଓ ବିଶାଳା ନଗର ଦର୍ଶନ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଆହଲ୍ୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଗୌତମଙ୍କ ସହ ପୁନଃମିଳନ, ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟଧନୁଷ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିବା— ଏସବୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଜନକଙ୍କୁ କଥାହେଲେ ଓ ଥମ୍ବିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦ, ଜ୍ଞାନୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା। ତପସ୍ୱୀ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଗୌତମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୁବିଧାଜନକ ଭାବରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ମାତା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସେ କି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ? ମୋ ମାତା ଏବଂ ତାଙ୍କ ତପୋଜ୍ଵଳ ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଯଥାଯଥ ପୂଜା ରାମଙ୍କୁ କଲେ କି? ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋ ମାତା ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲେ, ସେଥିରେ ରାମଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା କି? ମୋ ମାତା ଗୌତମଙ୍କ ସହ ପୁନଃମିଳନ କଲେ କି? ମୋ ଗୁରୁ ରାମଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ କି? ଶାନ୍ତଚିତ୍ତେ ମୋ ଗୁରୁ ରାମଙ୍କୁ ଆଦର ଓ ଅଭିବାଦନ କଲେ କି?" ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିନାହିଁ। ତୁମ ମାତା ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କର ପୁନଃମିଳନ ହେଲା, ଯେପରି ରେଣୁକା ଓ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ମିଳନ ହୋଇଥିଲା।" ଏହିପରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜ୍ଞାନମୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ତେଜସ୍ୱୀ ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।