ଅହଲ୍ୟା ଉଦ୍ଧାର ପରେ, ଦିବ୍ୟ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଦେବତାଙ୍କର ଡ଼ମ୍ବର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କଲେ। ଦେବଗଣ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ 'ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତମ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ତାଙ୍କର ଶରୀର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା, ସେ ଗୌତମଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁଗତ ଥିଲେ। ଗୌତମ ଋଷି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀ, ଅହଲ୍ୟା ସହ ଖୁସି ହେଲେ; ରାମଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ୍ୟ ଆଦର ଦେଇ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ, ଗୌତମ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଠାରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ମିଥିଳା ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହିପରେ, ବାଲ କାଣ୍ଡର ପଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଚାଲି sacrificial enclosure ନିକଟକୁ ପହଁଚିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଜନକ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଉନ୍ନତି ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗୁଛି।" ସେଠି ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆସିଥିବା ହଜାର ହଜାର ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି। ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଶତାଧିକ ଗାଡ଼ିରେ ଭିଡ଼ ଲାଗିଛି; ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ କେଉଁଠି ବସିବା ପାଇଁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଶୁଣି, ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ଥିବା ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଆଶ୍ରୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିବାର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜା ଜନକ, ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କରି ଉପହାର ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଏହି ଆଦର ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜାଙ୍କର କୁଶଳ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ଚଳାଚଳ ବିଷୟରେ ଜାଣିଲେ; ତପସ୍ବୀମାନେ, ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷକ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସହ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ୍ୟ ଭେଟିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ମିଳନରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ରାଜା ଜନକ ହାତ ଜୋଡି କରି ପ୍ରସ୍ତାବ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏମିତି ଅନେକ ତପସ୍ବୀମାନେ ସହ ଉପବେଶ କଲେ। ପୁରୋହିତ, ଅଧିକାରୀ ଓ ରାଜା ସହ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବଉଁଥିଲେ। ଜନକ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆଜି ଦେବତାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୋର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୋଇଛି। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିଛି; ମୁଁ ଧନ୍ୟ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯାହାପାଇଁ ଏମିନେନ୍ଟ ସେଜ୍ ଆସିଛନ୍ତି।" "ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଶିବିରକୁ ତପସ୍ବୀମାନେ ସହ ଆସିଛନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ କହନ୍ତି ଯଜ୍ଞର ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ଦୂର୍ଗା ଅନୁଷ୍ଠାନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ, କୌଶିକ, ଆପଣ ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଦେଖିବା ଉଚିତ।" ଏହିପରେ, ରାଜା ଜନକ ହାତ ଜୋଡି ଭକ୍ତି ଭରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଓ ମହାର୍ଷି, ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ, ଦେବତାଙ୍କ ସମ ବଳ ଅଛି?" "ଏମିତି ଦୁଇ ନାୟକ, ହାତୀର ଚାଳ ଭଳି ଚାଲିବା, ବାଘ ଓ ବଳଦର ଦେହ ଭଳି, ଚଉଡ଼ି ଲଟୁସ ଫୁଲ ଭଳି ଆଖି, ତଳୱାର, କୁଇଭର ଓ ଧନୁସ୍ ନେଇଛନ୍ତି; ଏହି ଯୁବକ ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ସୁନ୍ଦର, ଯୁବାବସ୍ଥାର ଦ୍ୱାର ଦେଉଛନ୍ତି।" "ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଭଳି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ଏମିତି ଦେବଲୋକର ଅମରମାନେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ଆସନ୍ତି। କିଏ ଏମିତି ପଦେ ପଦେ ଆସିଛନ୍ତି, କିଏ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ତାଙ୍କର କିଏ, ଏ ମହାର୍ଷି?" "ଏହି ଦୁଇ ନାୟକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପିତା କିଏ, ଏ ମହାର୍ଷି? ସେମାନେ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରି ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି।" "ଏହି ଦୁଇ ନାୟକ ଶରୀର, ଚାଳ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏକାପରି, କାଳକୁଆ ଚିହ୍ନ ଭଳି କେଶ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଅପାର ଜ୍ଞାନୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, "ଏମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ।" ସେ ତାଙ୍କର ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମର ବାସ, ରାକ୍ଷସମାନେ ନିବୃତ୍ତି, ଏଠିଏଁ ଆସିବା ଓ ବିଶାଳା ଦର୍ଶନ ବିଷୟରେ କହିଲେ; ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଗୌତମ ସହ ତାଙ୍କର ମିଳନ, ଏଠି ଶିବିରକୁ ଆସି ବଡ଼ ଧନୁସ୍ ର ପରୀକ୍ଷା କରିବା ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଏହି ସବୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜନକଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି କହି ଅବସ୍ଥାନ କଲେ। ଏବେ, ବାଲ କାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତାନନ୍ଦ ମହାପ୍ରଭା ଓ ତପସ୍ବୀ, ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା। ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଶତାନନ୍ଦ, ତପସ୍ୟାର ଉଜ୍ଵଳତାରେ ଦୀପ୍ତ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶ୍ମୟରେ ଭରିଗଲେ। ଦୁଇ ରାଜକୁମାର ଆସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଶତାନନ୍ଦ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଓ ତପସ୍ବୀ ସିଂହ, ମୋର ମାତା, ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ତପସ୍ୟାକୁ ନିବେଶିତ, ରାଜକୁମାର ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ କି?" "ମୋର ମାତା, ଉଜ୍ଵଳ ତପସ୍ବୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ୍ୟ ପୂଜା ଓ ଅରଣ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ କି?" "ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଦୀର୍ଘ ପୂର୍ବ ଘଟଣା, ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋର ମାତାର ଦୁଃଖ କଥା କହି ଦେଲେ କି?" "କୌଶିକ, ମୋର ମାତା, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପରେ ମୋର ଶିକ୍ଷକ ସହ ମିଳିବା ହେଲେ କି?" "କୁଶିକପୁତ୍ର, ମୋର ଶିକ୍ଷକ, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ୍ୟ ଆଦର କଲେ କି?" "କୁଶିକପୁତ୍ର, ମୋର ଶିକ୍ଷକ, ଶାନ୍ତ ମନରେ ଏଠି ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଆଦର ଓ ଅଭିନନ୍ଦନ ଦେଲେ କି?" ଏଭଳି ଶତାନନ୍ଦ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଘଟଣାର ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତ ମନ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।