ଅହଲ୍ୟା ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ, ଅତିଥି ସତ୍କାର ଓ ଉପହାର ଦେଲେ; କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସେ ସମସ୍ତ ଦେଉଥିବା ଆଦର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଢୋଳ ଧ୍ୱନି ହେଲା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମହାନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶ୍ରେଷ୍ଠ!’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ—ତାଙ୍କ ଶରୀର ତପଃଶକ୍ତିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା, ସେ ଗୌତମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ତପୋଧନ ଗୌତମ ମୁନି ଅହଲ୍ୟା ସହ ଖୁସି ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି, ସେ ପୁଣି ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ରାମ, ମହାମୁନି ଗୌତମଙ୍କ ନିକଟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ମାନ ପାଇ, ତାପରେ ମିଥିଳା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହା ପରେ, ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଇ, ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ), ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞବେଦୀ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞର ମହିମା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗୁଛି।” ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ହଜାର-ହଜାର ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦାଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ରାମ ଦେଖିଲେ ଅନେକ ଋଷିମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଶତଶଃ ଗାଡ଼ିରେ ଭରିଛି। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ଏଠାରେ ଆମେ ବସିପାରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଶାନ୍ତ ଜାଗା ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଜଳସମ୍ପନ୍ନ ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ବାସସ୍ଥଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ପାଇ ବିଦେହେଶ୍ୱର ରାଜା ଜନକ, ସ୍ୱୟଂ ଶତାନନ୍ଦ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହ, ଶୀଘ୍ର ଏସି ପହଞ୍ଚିଲେ। ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଏବଂ ଆଦର ଦେଲେ। ଧର୍ମପରାୟଣ ଜନକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାନୁଷ୍ଠିତ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଦର ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ କୁଶଳ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ପ୍ରଗତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମୁନି ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ, ରାଜା ଜନକ ହାତ ଯୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲା, ଦେବତାମାନେ ଦୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ନିର୍ମଳ ମୁନିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମୋର ଯଜ୍ଞର ସଫଳତା ହେଲା। ପ୍ରଭୋ, ଆପଣ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ଏହା ମୋର ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ଦୟା।” ଏହିଠାରେ ଜନକ କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମର୍ଷି, ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଆସିଥିବା ମୁନିମାନେ ଏଠି ଯଜ୍ଞବେଦୀରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏଠି ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିବ। ତେଣୁ, କୌଶିକ, ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ହିସ୍ସା ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ଆପଣ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତୁ।” ଏଭଳି କହି, ରାଜା ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସମ ଶୂର। ହସ୍ତୀର ଚାଳି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବୃଷଭ ସମାନ, ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମ ପରି, ତଳୱାର, ଧନୁଷ୍ୟ, ତୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ରୂପରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଭଳି, ଯୁବକ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏମିତି ଦେବତାସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ କାହାର ପୁତ୍ର?” ରାଜା ପୁଣି କହିଲେ, “ସେମାନେ ଏ ଭୂମିକୁ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି। ଦେଖିବା, ଚାଳ, ଚେଷ୍ଟାରେ ସମ, କାଳା କାଉଁ ଚୁଲି, ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ ବିଷୟରେ ଆସଲ ତଥ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଉଛି।” ଏହିପରି ଜନକଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଏମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର।” ସେ ତାଙ୍କ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ ବାସ, ରାକ୍ଷସ ବଧ, ବିଶାଳା ଦର୍ଶନ, ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଗୌତମ ସହ ମିଳନ, ଓ ବିଶାଳ ଧନୁଷ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିବା—ଏସବୁ ଘଟଣା ଜନକଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବା ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚୁପ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗୌତମଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତପୋଧନ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ଦେହର ଲୋମ ଖଡ଼ିଉଠିଲା। ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଦ୍ଭୁତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ମାତା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତା, ସେ କି ରାଜପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ? ମୋର ମାତା ଅହଲ୍ୟା କି ରାମଙ୍କୁ ଅତିଥି ସତ୍କାର ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ? ଏବଂ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେ କି ରାମଙ୍କୁ କୁହାଯିଥିଲା? କୌଶିକ, ମୋର ମାତା ତପସ୍ଵିନୀ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପରେ ମୋ ପିତା ସହ ପୁନର୍ମିଳନ କଲେ କି? ମୋ ପିତା କି ଏହି ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ?” ଏହିପରି ଶତାନନ୍ଦ ଅନୁସୂଚନା ଓ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମୁନିମାଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ପବିତ୍ରତା ଅନୁଭବ କଲେ।