ରଘୁବଂଶର ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆନନ୍ଦରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କର ମନେ ପ୍ରଭୁ ଗୌତମଙ୍କ କଥା ଆସିଲା, ଏବଂ ସେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଗୃହଣ କରିଲେ। ସଂଯମ ଓ ଶାନ୍ତି ସହିତ ଅହଲ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର, ଓ ଉପହାର ଦେଲେ। କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ନିୟମାନୁସାରେ ସେମାନେ ସବୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ପୁଷ୍ପ ବୃଷ୍ଟି କଲେ, ଦିବ୍ୟ ଢୋଳ ଧ୍ୱନି ହେଲା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଅନନ୍ୟ ଉଲ୍ଲାସ କଲେ। ଦେବତାମାନେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ‘ଶାବାଶ, ଶାବାଶ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ—ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ତପଃଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା, ଓ ସେ ଗୌତମଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମାନିଥିଲେ। ଏହାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାର୍ଷି ଗୌତମ ଅହଲ୍ୟା ସହ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ପୁନଃ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଗଲେ। ଏହିପରି ମହାମୁନି ଗୌତମଙ୍କ ଠାରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାମ ମିଥିଳା ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ପରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯାଇ ଯଜ୍ଞବେଦିକା ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଏହି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯଜ୍ଞ କେତେ ଚମତ୍କାର!’ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ହଜାର ହଜାର ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅନେକ ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶତାଧିକ ରଥ ଲାଗିଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ କେଉଁଠି ବସିପାରିବା, ଦୟାକରି ଜଣାନ୍ତୁ। ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜଳ ସହିତ ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଅପରାଧ ନ ଥିବା ମିଥିଳାର ରାଜା ଜନକ, ପୂରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ନେଇ ଆସିଲେ। ଯଜ୍ଞର ଅଧିବୃତ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇ, ଦୟା ଓ ଆଦର ସହ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଦାନ ଦେଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କ କୁଶଳ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ପ୍ରଗତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପରେ ସେ ସମସ୍ତ ମୁନି, ଅଧ୍ୟାପକ ଓ ପୂରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ମିଶିଲେ। ସେଉଁଠାରେ ରାଜା ହାତ ଯୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଆଜି ମୋର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲା, ଦେବମାନେ ଆସିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଲି, ମୁଁ ଧନ୍ୟ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ।’ ତାପରେ କହିଲେ—‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ଧରି ଏହି ଦୀକ୍ଷା ଚାଲିଥାଏ। ଏହିଠିରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ନେବାକୁ ଆସନ୍ତି, ଆପଣ ସେମାନେକୁ ଦେଖନ୍ତୁ।’ ଏପରି କହି ସେ ଆନନ୍ଦର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ନମ୍ରତା ସହ ପଚାରିଲେ—‘ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ସେମାନେ ଦେବତା ସମ ଶୌର୍ୟଶାଳୀ। ହାଟିବାରେ କୁମ୍ଭୀର ଭଳି, ବଘ ଓ ବୃଷଭ ସଦୃଶ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, ତଳୱାର, ତୁଣୀର ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ରୂପରେ ଏଶ୍ୱିନୀଦେବତାଙ୍କ ଭଳି, ଯୌବନ ଆରମ୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଦେବଲୋକର ଅମରମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଆସିଥିଲେ ଭଳି ଲାଗେ। କିପରି ଏଠାଇଁ ପଦେ ପଦେ ଆସିଛନ୍ତି, କାହା ପାଇଁ, କାହାଙ୍କ ପୁତ୍ର? ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସେମାନେ କାହା ପୁତ୍ର? ଏହି ଭୂମିକୁ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି। ଦୁଇଁଜଣ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ସମାନ, କେଶ କାକପକ୍ଷ ଭଳି, ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।’ ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅପାର ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—‘ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର।’ ସେ ତାଙ୍କ ଶିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ବାସ, ରାକ୍ଷସ ବଧ, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଆଗମନ, ଓ ବିଶାଳା ଦର୍ଶନ ବିଷୟରେ ଜନକଙ୍କୁ କଥାଇଲେ। ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଗୌତମଙ୍କ ସହ ମିଳନ, ଓ ମହାଧନୁଷ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିବା—ସବୁ ବିଷୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମାନ୍ୟ ଜନକଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶତାନନ୍ଦ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୌତମଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା। ଶତାନନ୍ଦ, ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାଚମତ୍କୃତି ଅନୁଭବ କଲେ। ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଆସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଶତାନନ୍ଦ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ତପୋନିଷ୍ଠା ମାତା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ କି? ମୋର ତେଜସ୍ବିନୀ ମାତା ରାମଙ୍କୁ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର ଓ ଅରଣ୍ୟ ଉପହାର ଦେଲେ କି? ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିଲା, ତାହା ରାମଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା କି? ମୋର ମାତା, ମୁନିପତ୍ନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପରେ ମୋର ଗୁରୁ ଗୌତମଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ କି?’ ଏଭଳି ମହାପୁନ୍ୟ ଘଟଣାର ଅନୁଭୂତିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଦେବତା, ମୁନି, ଓ ମାନବ ମନରେ ଅନନ୍ୟ ଭାବ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା।