ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ରାମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ମହିଳାଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ସେ ମହିଳା, ନିର୍ମାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି, ମାୟାମୟ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଧୂଆଁରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ତେଜ ଏମିତି ଥିଲା, ଯେଉଁପରି ଶୀତ ଓ ମେଘରେ ଆଛାଦିତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ, ଜଳମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତ ହେଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିବା କଠିନ, ଏକ ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଶାପରେ, ସେ ତିନି ଲୋକ ପାଇଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିବା ସହିତ ଏହି ଶାପ ଶେଷ ହେଲା ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇଭାଇ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ; ଗୌତମଙ୍କ କଥା ମନେପକାଇ, ଅହଲ୍ୟା ସେହି ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଅହଲ୍ୟା ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଅତିଥିସ୍ୱୀକାର ଏବଂ ଉପହାର ଦେଲେ; କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଦେବମାନେ ଡ଼ମ୍ବ ବଜାଇଲେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—"ଅତି ଉତ୍ତମ!"—ତାଙ୍କ ଶରୀର ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଗୌତମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନୁଗତ। ତାପରେ ତେଜସ୍ୱୀ ଗୌତମ ଋଷି ଅହଲ୍ୟା ସହିତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସଠିକ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ପୁନର୍ବାର ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଗୌତମଙ୍କ ନିକଟରୁ ଉଚ୍ଚତମ ସମ୍ମାନ ପାଇ, ରାମ ମିଥିଳାଦେଶ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ତା'ପରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ରାମ ଏବଂ ସଉମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ), ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞବେଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞର ମହିମା ଦେଖି ଆମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛୁ।" ସେଠାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଶର ହଜାର ହଜାର ଧନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ୍ନ ହୋଇ ଅଛନ୍ତି। ଅନେକ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି, ଶତଶଃ ଗଡ଼ିଏଁ ଥିବା ସେଠାରେ ଭିଡ଼ ଲାଗିଛି। ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ଏଠାରେ ଆମ ପାଇଁ ଏକ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଜଳସମୃଦ୍ଧ ଜାଗା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତୁ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକ ନିର୍ଜନ ଏବଂ ଜଳବତୀ ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ମହାରାଜ ଜନକ, ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ସହ ଆଗରେ ଆସିଲେ। ମହାତ୍ମା ପୁରୋହିତମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ସହ ବାହାରିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଆର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଏହି ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତା'ପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ଉଚିତ ଭାବେ ମିଶିଲେ। ତା'ପରେ ରାଜା ଜନକ ହାତ ଜୋଡ଼ି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଆଜି ଦେବତାମାନେ ମୋ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି। ଆଜି ମୁଁ ଏହି ପୂଜ୍ୟ ମହାମୁନିଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରିଲି; ମୁଁ ଧନ୍ୟ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।" "ଏହି ଯଜ୍ଞବେଦୀରେ ଆପଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଆସିଛନ୍ତି; ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ଦ୍ୱାଦଶାହ (ବାର ଦିନ) ଦୀକ୍ଷା ଅଛି। ତେଣୁ, କୌଶିକ, ଦେବମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ହିସ୍ସା ଚାହାଁନ୍ତି, ଆପଣ ଦେଖନ୍ତୁ।" ଏହିପରି କହି, ରାଜା ମୁହଁରେ ଆନନ୍ଦର ଆଲୋକ ନେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ପୁନର୍ବାର ହାତ ଜୋଡ଼ି ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୁଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହେଁ! ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଭା ଓ ବଳରେ ଦେବତାମାନେ ପରି? ସେମାନଙ୍କ ଚାଳ ହାତୀ ପରି, ଦେଖାରେ ବାଘ ଓ ବୃଷ୍ଠି ପରି, ବିସ୍ତୃତ କମଳ ନୟନ, ତଳୱାର, ତୁଣୀର ଓ ଧନୁଷ୍ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଆଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ପରି ଯୌବନ ଦ୍ୱାରପଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।" "ଏମିତି ଦିବ୍ୟ ଯୁବକ, ଏଠାରେ କିପରି ଆସିଲେ, କାହିଁକି ଏଠାରେ ଚାଲିଆସିଲେ, ଏମାନେ କାହାର ପୁଅ? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଏମିତି ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଯୁବକମାନେ କାହାର ସନ୍ତାନ? ସେମାନେ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଶୋଭିତ କରୁଛନ୍ତି।" "ଏମାନେ ଦେଖାରେ ଏକାପରି, ଚାଳ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏକ, କାଳା କାଉଡ଼ା ପରି କେଶ; ମୁଁ ଏମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏକଥା ସତ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଅପାର ତପସ୍ୟାଶୀଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: "ଏମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ।" ସେ ତାଙ୍କର ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ ରହିବା, ରାକ୍ଷସବଧ, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ବିଶାଳା ନଗର ଦର୍ଶନ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଅହଲ୍ୟା ଦର୍ଶନ, ତାଙ୍କର ଗୌତମ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ ଏବଂ ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିବା ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା କହି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅବସାନ କଲେ। ଏହିପରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜ୍ଞାନମୟ କଥା ଶୁଣି, ଶତାନନ୍ଦ—ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ—ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କୌତୁହଳରେ ତାଙ୍କର ଲୋମ ଖଡ଼ା ହେଲା।