ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ଏକ ଭେଡ଼ାକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତୋଷ ମିଳିଲା। ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ଭେଡ଼ା ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ପାଇଲେ, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ପୁଣ୍ୟ ଦେଲେ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ଭେଡ଼ାର ଶୁକ୍ରାଣୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଏହାକୁ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରୀରରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ଏହି ଦିନଠାରୁ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଛି, ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ନିଷ୍ଫଳ ଭେଡ଼ା ଭୋଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ସେମାନଙ୍କୁ ମିଳେ। ଏବଂ ସେହି ଦିନଠାରୁ, ରାଘବ ରାମଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଛି, ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ଭେଡ଼ାର ଶୁକ୍ରାଣୁ ଅଛି। ତାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ତେଜୋମୟ, ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଅ ଏବଂ ଦେବସ୍ୱରୂପା ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କର।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଘବ ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି, ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ତପସ୍ଵିନୀ ଯିଏ ତାଙ୍କର ତପଃଶକ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୀପ୍ତିକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଅତିଶୟ ପ୍ରୟାସରେ ତିଆରି, ମାୟାମୟ ଦେହ, ଧୂଆଁରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳତା ଯେପରି କୁହୁଡ଼ି ଓ ମେଘରେ ଢାକାଯାଏ, ସେହିପରି ଅହଲ୍ୟା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅପ୍ରାପ୍ୟ। ଗୌତମଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ସେ ତିନି ଲୋକର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲାବେଳେ ଶାପ ଶେଷ ହେଲା ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଭାଇ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ପାଦ ପକାଇଲେ। ଅହଲ୍ୟା ଗୌତମଙ୍କ ଶବ୍ଦ ସ୍ମରଣ କରି, ଏହି ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନର ଜଳ, ଅତିଥି ସତ୍କାର ଓ ଉପହାର ଦେଲେ; ରାମ ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ତାଳ ବାଜାଇ ମହାପୁଷ୍ପ ବୃଷ୍ଟି କଲେ; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମହାଉତ୍ସବ କଲେ। ଦେବମାନେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ—ତାଙ୍କର ଦେହ ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା, ସେ ଗୌତମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳିଥିଲେ। ଗୌତମ ଋଷି, ତାଙ୍କର ତପୋର୍ଜ୍ଜ୍ୱଳା ଅହଲ୍ୟା ସହିତ, ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପୁନଃ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଗଲେ। ରାମ ମଧ୍ୟ, ମହାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କ ଠାରୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ପରେ ମିଥିଲା ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏଠାରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ପ୍ରଶଂସିତ ପଞ୍ଚାଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତାପରେ, ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗମନ କରି, ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ), ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ଜନକ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମୃଦ୍ଧି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ହଜାର ହଜାର ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ। ସେଉଁଠି ଶତଶଃ ଗାଡ଼ିରେ ଭରି ଋଷିମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ରହିପାଇଁ ଏକ ଶାନ୍ତ ଜଳବିହୀନ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଆବେଦନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଜଳ ସହିତ ଏକ ନିରାଳା ସ୍ଥାନରେ ବାସସ୍ଥାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଜନକ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ନେଇ, ତୁରନ୍ତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ମହାତ୍ମା ପୂରୋହିତମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ତୁରନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଧର୍ମପରାୟଣ ଜନକ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଆର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତାପରେ ସେ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ପୂରୋହିତମାନେ ସହ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ମିଶିଲେ। ରାଜା ହସ୍ତଜୋଡ଼ି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲା। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିଲା; ମୁଁ ଧନ୍ୟ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଆସିଛନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀକ୍ଷା ଚାଲିଥାଏ। ତେଣୁ, କୌଶିକ, ଆପଣ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ହିସ୍ସା ନେଉଥିବା ଯଜ୍ଞଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ।” ଏହିପରି କହି, ରାଜା ପୁନଃ ହସ୍ତଜୋଡ଼ି ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭେଛା! ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ। ବିଳାସୀ ହାଟ, ବୃହତ୍ କମଳ ନୟନ, ତଳୱାର, ତୁଣୀର ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ପରି ସୁନ୍ଦର, ଯୁବକ ଦ୍ୱାରପ୍ରାନ୍ତରେ ଦଢ଼ିଆ। ଏମିତି ଦେବତା ଲୋକରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଅଚାନକ ଆସିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; କିଏ ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଛି, କାହିଁକି ଏଠାରେ ପଦଯାତ୍ରା କରୁଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କାହାର ପୁତ୍ର?” “ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଅତି ଉତ୍ତମ; ତାଙ୍କର ପିତା କିଏ? ସେମାନେ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି। ଦେଖିବାରେ, ଚାଳଚଳନରେ, ଅଙ୍ଗଭାଙ୍ଗିରେ, ଦୁଇଁଜଣ ଏକାକାର। କାକପତ୍ର ପରି କେଶ, ମୁଁ ଏହାର ସତ୍ୟ କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏହି ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଅପାର ତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର।” ସେ ତାଙ୍କର ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମର ବାସ, ରାକ୍ଷସ ସଂହାର, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଯାତ୍ରା ଓ ବିଶାଳା ଦର୍ଶନର କଥା ଖୋଲି କହିଦେଲେ।