ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚିତଭାବେ ଆମକୁ ଧରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ଖୋଜିବେ—ଏହିଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ଭୟରୁ ଆମେ ଏହି କଠୋର ନିୟମ ନିର୍ମାଣ କରିଛୁ। ଗୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧନ ଅଛି, ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଭୟ ଅଛି, ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ଅଛି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ଅଛି। ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ତୁମକୁ କହୁଁଛି, ମୁଁ ଏହା ଚାହେଁ ନାହିଁ—ଯଦିଓ ମୁଁ ସମ୍ମାନିତ, ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି। ଯେପରି ତମ୍ଭୁଳି ପତ୍ର ଉପରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଟିକି ରହେ ନାହିଁ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଟିକି ରହେ ନାହିଁ। ଶରତ୍କାଳରେ ମେଘ ଯେପରି ଗର୍ଜନ କରି ଝରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଭୂମିକୁ ଭିଜେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତାର ଅବସ୍ଥା। ମଧୁମକ୍ଷିକା ଯେପରି ତିଆସା ହେଲେ ମଧୁ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ରହେ ନାହିଁ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା। ମଧୁମକ୍ଷିକା ଯଦିଓ କାଶ ଫୁଲରୁ ଜଳ ପିଏ, ତଥାପି ମଧୁ ମିଳେ ନାହିଁ—ଏହିପରି ନିଚ ମିତ୍ରତାର ଫଳ। ହାତୀ ଯେପରି ସ୍ନାନ କରି ସେଇ ଦେହକୁ ନିଜେ ଧୂଳି ଛାଡ଼ି ମେଲା କରେ, ସେପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା କେବେ ଭଲ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ, ଯିଏ ନ୍ୟାୟ ଓ ଭଲ କଥା କହିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଗଦା ନେଇ ଚାରି ଜଣ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସହିତ ଉଠିଯାଇଲେ। ଏପରି ରୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମହାତ୍ମା ବିଭୀଷଣ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାକ୍ଷସନାୟକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ରାଜା, ତୁମେ ମୋ ବିଷୟରେ ଭୁଲ ବୁଝିଛ। ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, କହ। ବଡ଼ ଭାଇ ପିତା ସମାନ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଧର୍ମର ପଥେ ଚଳିନାହଁ। ଏପରି କଠୋର କଥା ମୁଁ ତୁମ ପରି ବଡ଼ ଭାଇଠାରୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ଦଶମୁଖ, ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ କାଳର ବଶୀଭୂତ, ସେମାନେ ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କହିଥିବା ଭଲ କଥା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ରାଜା, ସଦା ସୁସ୍ଥିର କଥା କହୁଥିବା ଲୋକ ସହଜରେ ମିଳିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅପ୍ରିୟ କିନ୍ତୁ ଉପକାରୀ କଥା କହିବା ଓ ଶୁଣିବା ଲୋକ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ। କାଳର ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ିଛ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରସି ନେଉଛି, ତୁମେ ନଶ୍ୱର ହେଉଛ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଆଶ୍ରୟକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ ନାହିଁ। ସୁନ୍ଦର ସୁନ୍ଦର ସୁର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ଲଗା ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ତୀରରେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବିଧ୍ୱଂସ ହେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଶୂରବୀର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇପାରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ କାଳ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯେପରି ବାଲିଉଠିଯାଏ, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାନ୍ତି। ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା କହିଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଧୈର୍ୟ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କର, କାରଣ ଏହା ଆଦର ଓ ତୁମର ଭଲ ପାଇଁ କହିଛି। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନିଜକୁ ଓ ଏହି ନଗରକୁ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ରକ୍ଷା କର। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ମୁଁ ଯାଉଛି, ମୋ ବିନା ତୁମେ ଖୁସିରେ ରୁହ। ମୁଁ ତୁମର ଭଲ ଚାହୁଁଥିଲି ବୋଲି ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, କିନ୍ତୁ ମୋ କଥା ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗିଲା ନାହିଁ, ହେ ନିଶାଚର। ଜୀବନର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁମାନେ କାଳର ବଶୀଭୂତ, ସେମାନେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ଉପକାରୀ କଥା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ସତର ଶର୍ଗକୁ ଶୁଣ। ବିଭୀଷଣ ଏପରି କଠୋର କଥା କହିବା ପରେ ସିଧାସଳଖ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବନରାଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖର ସମ ଉଚ୍ଚ, ଶତ ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଆକାଶ ଓ ଭୂମି ଉପରେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସହିତ ଚାରି ଜଣ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି—ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ବିଭୀଷଣ ନିଜେ ମେଘ ମାନା ଗଭୀର ଓ ବଜ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି, ପଞ୍ଚମ ଲୋକ ଭାବେ ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ, ଯିଏ ଚତୁର ଓ ଅଦମ୍ୟ, ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ। କିଛି ଖ୍ଷଣ ଭାବି ସେ ସମସ୍ତ ବନରାଜମାନେ, ହନୁମାନଙ୍କ ଆଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ, ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା କହିଲେ—“ଏହି ରାକ୍ଷସ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ସଜ୍ଜ ଏବଂ ଚାରି ଜଣ ସହିତ ଆସୁଛି—ଦେଖ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଆସୁଛି।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବନରାଜ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ଏହି କଥା କହିଲେ—“ହେ ରାଜା, ଆମକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଦେଶ ଦିଅ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁଶୟନ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେବା।” ସେମାନେ ଏଭଳି କଥା ହେଉଥିବା ସମୟରେ ବିଭୀଷଣ ଆକାଶରେ ରହି ଉତ୍ତର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ମହାମତି ବିଭୀଷଣ ତାହାରେ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—“ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ଅଛି, ତାଙ୍କ ନାମ ରାବଣ, ସେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା; ମୁଁ ତାଙ୍କର ଛୋଟ ଭାଇ, ମୋର ନାମ ବିଭୀଷଣ। ସେ ଜନସ୍ଥାନରୁ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିଛି; ସୀତା ଏବେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସହାୟ ଭାବେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଯୁକ୍ତିସଂପନ୍ନ କଥା କହିଛି—‘ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇଦିଅ, ଏହିଏ ଠିକ।’ କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ମୋର ଉପକାରୀ କଥା ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଭୁଲ ଔଷଧ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଏପରି ଅପମାନ ଓ ଦାସ ସମାନ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ, ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ଓ ଜଣାକୁ ଛାଡ଼ି ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ନେବାକୁ ଆସିଛି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, କ୍ଷିପ୍ର କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ସୁଗ୍ରୀବ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକ ଶତ୍ରୁ ଅପେକ୍ଷା ନ କରି ଶତ୍ରୁ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି; ସେ ଯଦି ସୁଯୋଗ ପାଏ, କାକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲୁକ ପରି ଆଘାତ ଦେଇପାରିବ। ତୁମେ ନିତି, ବ୍ୟୁହ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଗୁପ୍ତଚରୀରେ ସଚେତନ ରୁହ; ବନରାଜ ଓ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ।