ରାବଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟ ଆସିଛି। ରାବଣଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବାସ୍ତବରେ ଶତ୍ରୁ ସମାନ, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ନାଶ ଚାହାଁନ୍ତି। ରାବଣ ସ୍ଵଭାବରେ କଠୋର ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରନ୍ତି, ଭଲ ଭାବି ଭାବି କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ରାଜାକୁ ଏକ ଅନନ୍ତ ପିଚିକା ଏବଂ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୃଢ଼ ସର୍ପ ଘେରି ରଖିଛି; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିତ୍ରମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଶକ୍ତିବାନ୍ ଭାବେ ଏହି ସର୍ପରୁ ରାଜାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ରାବଣଙ୍କୁ ପକାଇ ଧରିବା ପୂର୍ବରୁ, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅପହୃତ ଜନକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ସେନା ସମୁଦ୍ର ସ୍ଵରୂପ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ରାବଣଙ୍କୁ ଆବରଣ କରୁଛି, ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ସେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଅଧୋଲୋକରେ ପତିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ନୀତି ରାକ୍ଷସପୁରୀ, ରାଜା ଏବଂ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଉଚିତ; ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ଏବଂ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅ। ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରୀ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶକ୍ତି, ନିଜ ଶକ୍ତି, ଅବସ୍ଥା, ଅବନତି ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି ବୁଝିପାରିବେ, ସେ ନିଜ ମାଲିକଙ୍କ ଉପକାରରେ ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଲାଭକାରୀ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ପଂଦରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସୁବୁଧି ଓ ଉପକାରୀ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଶୁଣି, ଏହିପରି କହିଲେ— "ଭାଇ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏମିତି ଅନାବଶ୍ୟକ ଓ ଭୟଜନକ କଥା କହୁଛ? ଏହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା କେହି ଅପରିପକ୍ୱ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଭଳି କଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ। ଧର୍ମ, ଶକ୍ତି, ପ୍ରତାପ, ସାହସ, ଶୌର୍ୟ ଓ ତେଜ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ବଂଶରେ କେବଳ ତୁମେ— ବିଭୀଷଣ— ଏହିପରି ଆଚରଣ କରୁଛ। ତୁମେ କାହିଁକି ଆମକୁ ଭୟ ଦେଉଛ, କହୁଛ କି ମାନବ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅକୁ ସାଧାରଣ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ? ମୁଁ ଏଇପୃଥିବୀରେ ତିନି ଲୋକର ରାଜା ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଶ କରିଥିଲି; ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟରେ ଦିଗ୍ବିଦିଗକୁ ପଳାଇଥିଲେ। ମୁଁ ଏଇରାବତକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଥିଲି, ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଉଖାଡ଼ିଥିଲି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲି। ମୁଁ ଦେବତାମାନେ ଗର୍ବ ଭଂଗ କରେ, ଦାୟିତ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁଁ କିପରି ମାନବ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ହାରିପାରିବି?" ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତି ଓ ଅପ୍ରାପ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ଗଭୀର ଅର୍ଥ ଥିବା ଏହିପରି କଥା କହିଲେ— "ଭାଇ, ତୁମେ ଏଯାଁ ଅପରିପକ୍ୱ; ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଅଧୂରା, ଏଥିପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ କଥା କହୁଛ, ଯାହା ନିଜ ନାଶର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଉଛ। ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ କଥା କହି ତୁମେ ମିତ୍ର ରୂପୀ ଶତ୍ରୁ ହେଉଛ; ତୁମର ମୂଢ଼ତାରେ ରାଘବଙ୍କ ନାଶ ଉପରେ ସମ୍ମତି ଦେଉଛ। ତୁମେ ଏକାକି ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ଯିଏ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଆଣିଛି, ସେଉଁଥିରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି ଶିଶୁ, ଅବିବେକୀ, ଅଦମ୍ୟ ଏବଂ ଅବିଚାରୀ। ତୁମେ ମୂଢ଼, ଅନ୍ଧାଦ୍ଧୁନ, ଅଭିମାନୀ, କଠୋର, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ; ଏହି ଶିଶୁସ୍ଵଭାବରୁ ଏପରି କଥା କହୁଛ। ରାଘବଙ୍କ ଅଗ୍ନିସମାନ ବାଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ସମାନ, କାଳ ଓ ଯମ ଦଣ୍ଡ ସମାନ ଶକ୍ତିକୁ କିଏ ସହିପାରିବ? ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ଧନ, ରତ୍ନ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଭୂଷଣ, ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅ, ତେବେ ରାଜା, ଆମେ ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତିରେ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ।" ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଷୋଳଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଉପକାରୀ ଏବଂ ଭଲ ଭାବି କଥା ଶୁଣି, ବିଧିରେ ପ୍ରେରିତ ରାବଣ କଠୋର କଥା ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ଏକ ରୂଷ୍ଟ ନାଗ ସହିତ କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ ସହିତ ବଞ୍ଚିହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଏକ ମିତ୍ର ରୂପୀ ଶତ୍ରୁ ସହିତ କେବେ ବଞ୍ଚିହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜାଗାରେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସ୍ଵଭାବ ଜାଣେ; ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧୁମାନେ ନିଜର ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ମହାନ, ଶିଳ୍ପୀ, ବୈଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଧର୍ମାଚାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଏକ ନାୟକୁ ଅବମାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ, ଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱେଷୀ, ଭୟଙ୍କର—ବନ୍ଧୁମାନେ ସତ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର। ପଦ୍ମବନରେ ହାତୀମାନେ ଗାଇଥିବା ଶ୍ଲୋକ ମୁଁ ଶୁଣିଛି; ଏଉଁମାନେ କହିଲେ— ଅଗ୍ନି, ଶସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପାଶ ଆମ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ନୁହେଁ; ଆମ ନିଜର ବନ୍ଧୁମାନେ, ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର। ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମକୁ ଧରିବା ଉପାୟ ଖୋଜିବେ; ଏହି ଭୟରୁ ଆମେ ଏହି କଠୋର ନୀତି ଗଢ଼ିଛୁ। ଗାଈ ମଧ୍ୟରେ ଧନ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଭୟ, ନାରୀମାନେ ଚଞ୍ଚଳତା, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତପସ୍ଵିତା ଥାଏ। ସେଥିପାଇଁ, ମୃଦୁଭାଷୀ, ମୁଁ ଏହା ଚାହେଁ ନାହିଁ— ମୁଁ ସମ୍ମାନିତ, ଧନୀ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଅଧିକାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଯେପରି ତାଳପତ୍ରରେ ପାଣି ଛିଟିଲେ ଅଟକେ ନାହିଁ, ସେପରି ନିଚମାନେ ସହିତ ମିତ୍ରତା। ଶରଦକାଳରେ କ୍ଲାଉଡ୍ ବର୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଭିଜେ ନାହିଁ, ସେପରି ନିଚମାନେ ସହିତ ମିତ୍ରତା। ମଧୁ ନଥିବା ଫୁଲରେ ମଧୁମକ୍ଷି ରୁହେ ନାହିଁ, ସେପରି ନିଚମାନେ ସହିତ ମିତ୍ରତା। କାଶ ଫୁଲରେ ମଧୁ ନଥିବାରୁ ମଧୁମକ୍ଷି ତାହାରୁ ମଧୁ ନେଉନାହିଁ, ସେପରି ନିଚମାନେ ସହିତ ମିତ୍ରତା। ହାତୀ ନାହାଇ ମାଟି ଛିଁଟି ନିଜ ଦେହ ମଲିନ କରେ, ସେପରି ନିଚମାନେ ସହିତ ମିତ୍ରତା।" ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ, ଯିଏ ନ୍ୟାୟ ଓ ଉପକାରୀ କଥା କହିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଗଦା ନେଇ ଚାରି ରାକ୍ଷସ ସହିତ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।