ଗୌତମ ଋଷି ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ପବିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେବାକୁ ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ସୁନ୍ଦର ଶୃଙ୍ଗକୁ ଯାଇଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କ ତପୋଭୂମି ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ଭରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଅନ୍ତ:ସ୍ଥ ଭୟରେ ଭରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କ ଫଳହୀନତା ପ୍ରତି ଦେବତା, ଅଗ୍ନି, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣମାନେ ଠାରେ କଥା କହିଲେ—"ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବାଧା ଦେଇ ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରିଛି। ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଫଳହୀନ ହୋଇଛି, ଅହଳ୍ୟା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ଶାପ ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଇଛି। ଏହି କାରଣରେ, ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଫଳଦାୟି କରିବାକୁ ଆପଣମାନେ ସାଧୁ, ଚାରଣମାନେ ଏକଠା ହୋଇ କିଛି କରନ୍ତୁ।" ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅଗ୍ନି ଆଗ୍ରଣୀ ହୋଇ ଦେବତାମାନେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଗଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—"ଏହି ମେଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ଫଳହୀନ; ମେଷର ରଜସ୍ତ୍ରାନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଅ।" ପିତୃମାନେ ଏହି ଅନୁରୋଧ ମାନି, ମେଷର ରଜସ୍ତ୍ରାନ୍ତ ନେଇ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ଦିନରୁ, ପିତୃମାନେ ଫଳହୀନ ମେଷ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଫଳ ଦିଆଯାଇଛି। ଏବଂ ଏହି ଦିନରୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ମେଷର ରଜସ୍ତ୍ରାନ୍ତ ରଖିଛନ୍ତି, ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ। ତାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏବେ ତୁମେ ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଉ, ଦିବ୍ୟ ଶରୀରର ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କର।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ—ଅତି ଶୁଭ, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ, ଦେବ-ଦାନବମାନେ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଦୃଷ୍ଟି। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଭାବେ ତିଆରି, ମାୟାରେ ଗଠିତ ଏହି ଶରୀର ଧୂଆଁରେ ଆବୃତ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଲୋକ ମେଘ ଓ ପାଳାରେ ଢାକା ହେବା ପରି, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରୀ ଚମକୁଥିଲା, ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ନୁହେଁ, ଦିବ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। ଗୌତମଙ୍କ ଶାପରେ ତିନି ଲୋକରେ ଅହଳ୍ୟା ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଶାପ ଶେଷ ହେଲା, ସେ ଏବେ ସବୁଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଲେ। ତାପରେ, ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇଜଣ ଅହଳ୍ୟାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ, ଗୌତମଙ୍କ ଉପଦେଶ ମନେ ପକାଇ ସେ ଗୃହସ୍ଥ ଅତିଥିସ୍ୱାଗତ ଦେଲେ, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ, ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଓ ବିଦାୟ ଦେଲେ; ରାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏତେବେଳେ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପର ବର୍ଷା ହେଲା, ଦେବତାଙ୍କ ଢୋଲ ରବ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉଲ୍ଲାସ କଲେ। ଦେବତାମାନେ ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ—ତାଙ୍କ ଶରୀର ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର, ଗୌତମଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ। ଗୌତମ ଋଷି ଅହଳ୍ୟାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ରାମଙ୍କୁ ଯଥାଯଥି ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ତପସ୍ୟାରେ ପୁନଃ ଲିନ ହେଲେ। ରାମ ମଧ୍ୟ ଗୌତମଙ୍କ ଠାରେ ଯଥାଯଥି ଆଦର ଗ୍ରହଣ କରି, ମିଥିଳା ପାଇଁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଏହା ପରେ, ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଜନକ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରୀ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଉଛି।" "ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଅନେକ ଶୁଭ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଠାରେ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ। ରାମ, ଏଠାରେ ଅନେକ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି, ଶତାଧିକ ଗାଡ଼ି ଭରିଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଆମେ କେଉଁଠି ବସିବାକୁ ପାରିବା, ଏକ ଶାନ୍ତ ଜାଗା ଦିଅ।" ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକ ଜଳ ଭରି ଶାନ୍ତ ଜାଗାରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି, ନିର୍ମଳ ରାଜା ଜନକ, ଶତାନନ୍ଦ ପ୍ରଧାନ ପୂଜାରୀଙ୍କ ସହ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଆସିଲେ। ପୂଜାରୀମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଲେ। ଜନକ ଧର୍ମରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଆଦର ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ କୁଶଳ, ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ; ଋଷି, ଶିକ୍ଷକ, ପୂଜାରୀମାନେ ଠାରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ମିଶିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ସହ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ରାଜା, ପୂଜାରୀ, ଉପଧିକାରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଉପଵିଷ୍ଟ ହେଲେ। ଜନକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, କହିଲେ—"ଆଜି ଦେବତାମାନେ ମୋ ଯଜ୍ଞର ସଫଳତା ଦେଲେ।" "ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଛି; ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ଆପଣ ପରମ ଋଷିମାନେ ସହ ଆସିଛନ୍ତି। ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି ଯଜ୍ଞର ଦୀକ୍ଷା ବାରୋ ଦିନ ଚାଲିଥାଏ।" ଏଭଳି ଶ୍ରୀ ବାଲକାଣ୍ଡର ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ରାମାୟଣର ଗୌରବ ଉତ୍ସରେ ଚାଲିଥିଲା।