ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡରେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା ଓ ଚର୍ଚ୍ଚା ଚାଲିଥିଲା। ବିଭୀଷଣ ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—"ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ ଅତିକାୟ, କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅକମ୍ପନ—ଏମାନେ କେହି ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଟିକି ପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ରାକ୍ଷସ ରାଜା ବଡ଼ ବିପଦରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁପରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାଶ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି; ସ୍ୱଭାବରେ ଏହି ରାଜା କଠୋର ଓ ଅବିଚାରୀ। ତେଣୁ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଚାରିପଟେ ଘେରି, ଅନନ୍ତ ସର୍ପ ତାଙ୍କୁ ଯେପରି ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିଛି, ତାହାରୁ ଶକ୍ତିବଳେ ମୁକ୍ତ କର। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସାଙ୍ଗମାନେ ତାଙ୍କ ଚୁଲି ଧରି ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ବାନ୍ଧିବା ପୂର୍ବରୁ, ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସୁରମାନେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ନରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ରାଘବଙ୍କ ସେନାର ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଢାକି ଆସୁଛି, ସେ ଏବେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ନରକ ମୁଖକୁ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର। ଏହା ଏହି ରାକ୍ଷସ ନଗର, ରାଜା ଓ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ଉପାୟ; ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ମୈଥିଲୀକୁ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦିଅ। ଏକ କୁଶଳ ମନ୍ତ୍ରୀ ଶତ୍ରୁର ଶକ୍ତି, ନିଜ ଶକ୍ତି, ଅବସ୍ଥା, ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପକାର ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ମତ ଦେଇଥାଏ।" ଏହି ସମୟରେ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଧାରୀ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଉପରେ ମହାବୀର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ସେନାପତି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—"ଭାଇ, ଏମିତି ଅପକୃତ ଓ ଭୟଭୀତ କଥା କାହିଁକି କହୁଛ? ଏହି କୁଳରେ ଜଣେ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି କଥା କହିବ ନାହିଁ। ଧର୍ମ, ଶକ୍ତି, ପ୍ରତାପ, ସାହସ, ଶୌର୍ୟ ଓ ତେଜରେ ଏହି ପରିବାରରୁ କେବଳ ତୁମେ, ବିଭୀଷଣ, ପଛୁଆ ହୋଇଗଲ। ତୁମେ କାହିଁକି ଆମକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛ, କହୁଛ ଯେ ମାନବ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇପୁଅ ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ? ମୁଁ ଏ ପୃଥିବୀରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତିନି ଲୋକର ରାଜାଙ୍କୁ ଦଳିଥିଲି, ସେବେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଭୟରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପଳାଇଥିଲେ। ମୁଁ ଏଇରାବତ ହାତୀକୁ ଭୂମିରେ ଢେଳି ଦେଇଥିଲି, ତାଙ୍କ ଦନ୍ତ ଉଖଳି ଦେଇଥିଲି, ଦେବମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରୁଥିଲି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୋକ ଦେଇଥିଲି; ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁଁ କିପରି ମାନବ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଅସମର୍ଥ ହେବି?" ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଏହି ଗର୍ବିତ କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ନିଜର ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ, ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—"ଭାଇ, ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ, ଅପରିପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧିରୁ ଅନର୍ଥ କଥା କହିଛ, ଯାହା ନିଜ ନାଶକୁ ନେଇଯିବ। ତୁମେ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ ଯେପରି କଥା କହିଛ, ତୁମେ ମିଥ୍ୟା ମିତ୍ରରେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛ; ଏହି ଭ୍ରମରେ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କ ନାଶକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛ। ଏମିତି ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅପରିପକ୍ୱ ଶିଶୁକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ମୂର୍ଖ, ଅନ୍ଧସାହସୀ, ଅଭିମାନୀ, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି, ଦୁଷ୍ଟବୃତ୍ତି ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର; ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ ଚିନ୍ତାରୁ କଥା କହୁଛ। କିଏ ରାଘବଙ୍କ ତୀର, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଦଣ୍ଡ ସମ, କାଳ ଓ ଯମ ଦଣ୍ଡ ସମ, ସେମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରିପାରିବ? ଆସ, ଆମେ ଧନ, ମଣି, ମୁକୁତ, ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର, ରତ୍ନ ଓ ମହାରାଣୀ ସୀତାକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇ ଏଠାରେ ନିର୍ଭୟ ଓ ଶୋକମୁକ୍ତ ହୋଇ ବଞ୍ଚିବା।" ଏଭଳି ଚର୍ଚ୍ଚା ପରେ, ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଉପକୃତିକର କଥା କହିଥିବା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ, ରାବଣ ନିଜ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, କଠୋର କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏକ କୋପତ୍ନୀ କିମ୍ବା ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ସହିତ ରହିବା ଯଥେଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ମିଥ୍ୟା ମିତ୍ର ଶତ୍ରୁ ସହିତ ରହିବା କଦାପି ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଠାରେ ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, ଆପଦରେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ଏଠି ମଧ୍ୟ ନିଜ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଅବମାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଗୁପ୍ତ ଅଭିପ୍ରାୟ ଓ ଭୟଙ୍କର; ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସଲେ ଭୟଙ୍କର। ପୁରୁଣା ଗୀତ ଅନୁସାରେ, ଅଗ୍ନି, ଅସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପାଶ ଭୟଙ୍କର ନୁହେଁ, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଲୋଭ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର। ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମକୁ ଧରିବା ଉପାୟ ଖୋଜିବେ; ଏହି ଭୟରୁ ଏହି କଠୋର ନୀତି ରଖାଯାଇଛି। ଗାଁମାନେ ଧନ ଦେଇଥାଏ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ନାରୀମାନେ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତପସ୍ଵୀ। ଏହିପରି, ମୁଁ ଏହି ମିଥ୍ୟା ମିତ୍ରତା ଚାହୁଁ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ମୁଁ ସମ୍ମାନିତ, ଧନୀ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଅଛି। ଯେପରି ଶରତକାଳରେ ମେଘ ବର୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ନିମ୍ପତି ହୁଏନି, କିମ୍ବା ମକରନ୍ଦ ନଥିବା କାଶ ଫୁଲରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଥାଏନି, ବେଳେବେଳେ ହାତୀ ନହାଇ ମାଟି ଦେଇ ନିଜ ଦେହ କଳୁଷିତ କରେ, ସେହିପରି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଅସାର।" ରାବଣଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଓ ଅସ୍ଥିର କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ନିଜ ଗଦା ନେଇ, ଚାରି ଜଣ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ଉଠିଗଲେ। ପରେ, ରୋଷର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବିଭୀଷଣ ଆକାଶରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ନିଜ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କୁ—ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ—ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ...