ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତ୍ରିଶିରା, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ର ନିକୁମ୍ଭ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, କିମ୍ବା ପ୍ରହସ୍ତ—ଏମିତି ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତକ, ଶୂର ରଥୀ ଆତିକାୟ, ଶିଳା ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅକମ୍ପନ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଟିକିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ରାକ୍ଷସ ରାଜା ବଡ଼ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମିତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଜଣେ ଶତ୍ରୁ ପରି ଅଛନ୍ତି, ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ୱନ୍ତ ହେଉଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି; ସ୍ୱଭାବରୁ ଏହି ରାଜା କଠୋର ଓ ଅବିଚାରୀ। ସେଇଁଠି, ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି, ଅନନ୍ତ କୋଇଲି ଓ ହଜାର ମଣ୍ଡି ଥିବା ବିଶାଳ ସର୍ପ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିଛି, ସେଠାରୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଚୁଲି ଧରି ରାଜାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେବା ପୂର୍ବରୁ, ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଦରକାର, ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଜଣେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ରାଘବଙ୍କ ସେନାର ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଢାକି ଆସୁଛି, ସେଇଁଠି ତୁମେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର, କାରଣ ସେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପାତାଳ ମୁଖରେ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ରାକ୍ଷସ ପୁରୀ, ଏହି ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଠିକ୍ ପଥ; ମୁଁ ଏହି କଥା ସତ କହୁଛି, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅ। ଏକ ଉପଦେଷ୍ଟା ଶତ୍ରୁ ଓ ନିଜ ଦଳର ଶକ୍ତି, ଦୁର୍ବଳତା, ବୃଦ୍ଧି, ଅବନତି ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ତାପରେ ମାଲିକ ପାଇଁ ଉପକୃତିକର ଓ ଉପଯୁକ୍ତ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଏବେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ପ୍ରଶଂସାନୀୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପନ୍ଦରତମ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଶୁଣ। ବୃହସ୍ପତି ସମ ଧୀମତୀ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସ ଯୋଧ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ କହିଲେ—“ଭାଇ, କାହିଁକି ଏମିତି ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଓ ଭୟଜନକ କଥା କହୁଛ? ଏହି ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏପରି କଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଧର୍ମ, ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, ପରାକ୍ରମ, ଶୂରତା ଓ ତେଜରେ, ଏହି ପରିବାରରୁ କେବଳ ତୁମେ, ବିଭୀଷଣ, ପୃଷ୍ଠପାଳନ କରିଛ। କାହିଁକି ତୁମେ ଆମକୁ ଭୟ ଦେଉଛ, ଯେ ମାନବ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇପୁଅକୁ ସାଧାରଣ ଶକ୍ତି ଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ? ମୁଁ ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ତିନି ଲୋକର ମହାରାଜ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଶ କରିଥିଲି ନାହିଁ କି? ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଭୟରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପଳାଇଯାଇଥିଲେ। ଏଇ ମୁଁ ଏୟାରାବତକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରି, ତାଙ୍କ ଦନ୍ତ ଉଖଳି ଦେବମଣ୍ଡଳକୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲି। ମୁଁ ଦେବମାନେଙ୍କର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରେ, ଦାଇତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଶୋକ ଦେଇଥାଏ; ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁଁ କିପରି ମାନବ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବି ନାହିଁ?” ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଏହି ଦୃଢ଼ ଓ ତେଜସ୍ବୀ କଥା ଶୁଣି, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ କହିଲେ—“ଭାଇ, ତୁମେ ଚିନ୍ତାରେ ଦୃଢ଼ ନୁହଁ, ଏଉଁ ଅପକ୍ୱ ମନ, ଏହିପରି ଅର୍ଥହୀନ କଥା କହି, ନିଜ ନାଶ ନିମିତ୍ତ କରୁଛ। ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ କଥା କହି, ତୁମେ ମିତ୍ର ମୁଖରେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇପାରିଛ; ମୂଢ଼ତାରେ ରାଘବଙ୍କ ନାଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶୁଣି ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରୁଛ। ତୁମେ ଏକା ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ, ତୁମର ମନ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ; ଏହି ଶିଶୁ, ଅବିଚାରୀ, ଜେଉଁଠି ଉପଦେଷ୍ଟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଣାଯାଇଛି, ସେ ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ। ତୁମେ ଅବିବେକୀ, ଧୃଢ଼ତା ନାହିଁ, ନମ୍ରତା ନାହିଁ, କଠୋର, ଅଲ୍ପ ବୁଦ୍ଧି, ଦୁଷ୍ଟମନ; ଏହି ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବରେ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ, ଅବିବେକରେ କଥା କହୁଛ। କିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଘବଙ୍କ ଅଗ୍ନିସମ ତୀରକୁ ସହିପାରିବ? ସେ ତୀର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ପରି, କାଳ ଓ ଯମଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଆସ, ଆମେ ଧନ, ମଣି, ମୂଲ୍ୟବାନ ଭୂଷଣ, ଦିବ୍ୟ ଓଡ଼ଣା, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ଦିଅ, ତେବେ ରାଜା, ଆମେ ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ବଞ୍ଚିପାରିବା।” ଏବେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଷୋଳଉଁ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଶୁଣ। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଭଲ ବୁଝି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାବଣ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ମରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହିଲେ—“ଏକ ସହପତ୍ନୀ କିମ୍ବା ରାଗି ଅତି ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ ସହ ରହାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମିତ୍ର ଭାବରେ ଥିବା ଶତ୍ରୁ ସହ କେବେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ଏହି ରାକ୍ଷସ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜାଗାରେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଜାଣେ; ଅପଦ୍ରବ୍ୟରେ ବନ୍ଧୁମାନେ ସଦା ନିଜ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି, ଦକ୍ଷ, ଚିକିତ୍ସକ କିମ୍ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଏକ ଶୂରକୁ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସଦା ଏକାଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ, ଗୁପ୍ତ ଇଚ୍ଛାରେ ଶତ୍ରୁ, ଭୟଙ୍କର—ବନ୍ଧୁମାନେ ସତ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର। ଯେପରି ହସ୍ତୀମାନେ ପଦ୍ମବନରେ ଗୀତ ଗାଏ, ମୁଁ ମଣିଷଙ୍କୁ ଦାମରେ ବାନ୍ଧା ଦେଖି, ସେହି ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣାଉଛି—ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର, କିମ୍ବା ଦାମ ଆମ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ନୁହଁ; ନିଜ ଲାଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚଳିତ ବନ୍ଧୁମାନେ ସତ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର। ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମକୁ ବାନ୍ଧିବା ଉପାୟ ଖୋଜିବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି କଠୋର ନୀତି ଆମେ ଗ୍ରହଣ କରିଛୁ। ଗାୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧନ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଭୟ, ଜନାନୀମାନେ ଚଞ୍ଚଳ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ରତ। ଏହିପରି, ମୁଁ ଏହି ଚିନ୍ତା କରେ ନାହିଁ—ମୁଁ ସମ୍ମାନିତ, ସମୃଦ୍ଧିରେ ଜନ୍ମ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଅଛି। ଯେପରି ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ପାଣି ବିନ୍ଦୁ ଲାଗିଲେ ଧରି ରହେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଏମିତି। ଶରଦକାଳରେ ମେଘ ଝରିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣି ଭିଜେ ନାହିଁ, ଏମିତି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା। ମଧୁ ନଥିବା ଫୁଲରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ରହେ ନାହିଁ, ଏମିତି ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା।