ଗୌତମ ଋଷି ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଓ ଦୁଷ୍ଟା, ତୁମେ ମୁହଁରେ ଲୋଭ ଓ ମୋହ ନ ରଖି, ଅତିଥି ଭାବେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଆସଳି ରୂପ ପୁନର୍ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବା।” ଏଭଳି କହି, ମହାପୁଣ୍ୟବାନ ଗୌତମ ଋଷି ତାଙ୍କର ତପୋଭୂମିକୁ ଛାଡି, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଆସୁଥିଲେ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଶିଖରରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଗଲେ। ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ଉନଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରେ, ଫଳହୀନ ହୋଇ ପଡିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର, ଭୟଭୀତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ବାଧା ଦେଇ ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଫଳହୀନ ହୋଇଗଲି ଏବଂ ଅହଳ୍ୟା ବି ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଶାପରେ ମୁଁ ତପସ୍ୟାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଇଛି, ଏହାକୁ ଫଳଦାୟକ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣମାନେ, ଋଷି ଓ ଚାରଣମାନେ ସହିତ, ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ।” ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅଗ୍ନି ସହିତ ଦେବତାମାନେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଗଲେ ଏବଂ ମାରୁତମାନେ ସହିତ କହିଲେ, “ଏହି ମେଷ ଅଖଣ୍ଡ ଅଛି, ଇନ୍ଦ୍ର ଫଳହୀନ ହୋଇଛନ୍ତି; ମେଷର ଫଳ ନିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଏହାକୁ ଦ୍ରୁତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ମେଷ ଫଳହୀନ ହେଇ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୋଷ ଦେବେ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଲୋକ ମେଷ ଦାନ କରିବେ, ସେମାନେ ଅଶେଷ ଫଳ ପାଇବେ, ଆପଣମାନେ ସେମାନେକୁ ବହୁତ ଫଳ ଦେବେ।” ଅଗ୍ନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପିତୃମାନେ ମେଷର ଫଳ ନେଇ ଏହାକୁ ହଜାର ଆଖି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ଦିନରୁ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଆଉ, ପିତୃମାନେ ଫଳହୀନ ମେଷ ଖାଆନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଫଳ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଦିନରୁ, ରାଘବ, ଗୌତମ ଓ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମେଷର ଫଳ ମିଳିଛି। ଏପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମ, ତୁମେ ମୂଳ୍ୟବାନ ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତିରେ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଉ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତି ଅଧିକ ହୋଇଥିବା, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମିଳି ବି ଦୁର୍ଲଭ ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ, ମାୟାମୟ ଦେବୀ ଯେପରି, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଧୂଆଁରେ ଆବୃତ ଥିଲା, ଦେହ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି। ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଚାଁଦ ଏବଂ ମେଘରେ ଢାକା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପରି, ଅହଳ୍ୟା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଦିପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଗୌତମଙ୍କର ଶାପରେ ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଅତି କଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶାପ ଶେଷ ହେଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ। ତାପରେ ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇ ଭାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଅହଳ୍ୟାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ; ଗୌତମଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସ୍ମରଣ କରି, ଅହଳ୍ୟା ସେମାନେକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଓ ଉପଚାରରେ, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ, ଅତିଥି ସ୍ୱାଗତ ଓ ଦାନ ଦେଲେ; କକୁତ୍ସ୍ଥ ନିୟମାନୁସାରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଦେବୀ ଫୁଲର ବର୍ଷା ହେଲା, ଦିବ୍ୟ ଢୋଲ ଦ୍ୱନି ହେଲା; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉଲ୍ଲାସ କଲେ। ଦେବମାନେ ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—“ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ!”—ତାଙ୍କର ଶରୀର ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଗୌତମଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରିଲେ। ମହାଦୀପ୍ତିମାନ ଗୌତମ ଋଷି ଅହଳ୍ୟା ସହିତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ରାମଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇ ତପସ୍ୟାକୁ ପୁନରାରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ ବି, ଗୌତମଙ୍କ ନିୟମାନୁସାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ମାନ ପାଇ, ମିଥିଲା ଦିଗକୁ ଯାଇବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ବାଲକାଣ୍ଡର ପଚାଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଓ ମୁନି, ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉନ୍ନତି ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଏଠାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଶର ହଜାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିମଗ୍ନ। ଏଠାରେ ଅନେକ ଋଷି ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି, ଶତାଧିକ ଗାଡି ଭିତରେ। ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମ ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଜନ ଏବଂ ଜଳ ଥିବା ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକ ନିର୍ଜନ ଏବଂ ଜଳ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଆଶ୍ରୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଜନକ, ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ସାଥି ନେଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ମହାପୁଣ୍ୟବାନ ପୁରୋହିତମାନେ ବି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଯଜ୍ଞ ଦାନ ନେଇ ତ୍ୱରିତ ଆଗେ ଆସିଲେ। ଧର୍ମରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ଜନକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ନିୟମାନୁସାରେ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଆଦର ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ପ୍ରଗତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏପରେ ଋଷି, ଶିକ୍ଷକ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ମିଳି, ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇ ମିଶିଲେ; ରାଜା ହାତ ଜୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ମାନ୍ୟ ଅସନ ଉପରେ ବସିଲେ, ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହିତ; ଜନକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ମହାମୁନି ଅସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପୁରୋହିତ, ଅନୁଷ୍ଠାନ କର୍ତ୍ତାମାନେ ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସମ୍ମାନିତ ଭାବେ ଚାରିପାଖରେ ଅସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା କହିଲେ, “ଆଜି ଦେବମାନେ ମୋ ଯଜ୍ଞର ସଫଳତା ଦେଇଛନ୍ତି। ଆଜି ମୁଁ ମୋ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଛି, ମହାମୁନିଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ; ମୁଁ ଧନ୍ୟ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ, ଯାହା ପାଇଁ ଏମିତି ମହାମୁନି ଆସିଛନ୍ତି।