ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଶାପ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ଅହଳ୍ୟା ଯେତେବେଳେ ଦାଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ପୁନି ପବିତ୍ର ହେବେ—ଏହିପରି ଆଶା ଦେଇ, ଗୌତମ ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, “ଓ ପାପିଷ୍ଠେ, ରାମଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରି, ଲୋଭ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ତୁମେ ପୁନି ତୁମ ନିଜ ଦେହ ପାଇବେ ଏବଂ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ।” ଏହିପରି କହି, ମହାତପସ୍ବୀ ଗୌତମ ଏହି ତପୋବନ ଛାଡ଼ି, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ବିହାର କରନ୍ତି, ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଶିଖରକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହିଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର କୃତ୍ୟ ଅସଫଳ ହେବା ପରେ, ଭୟଭୀତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରି, ତାଙ୍କୁ କ୍ରୁଧିତ କରିଛି। ତାଙ୍କର ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିର୍ବୀର୍ୟ ହୋଇପାରିଛି, ଅହଳ୍ୟା ବି ତ୍ୟାଗିତ; ଏହି ମହାଶାପ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଚିନ୍ହିଛି। ଏହିପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସାର୍ଥକ କର।" ଏହିପରି ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମାରୁତ ଓ ପିତୃମାନେ ମିଶି କହିଲେ, “ଏହି ମେଷ ଅଖଣ୍ଡ ଅଛି, ଇନ୍ଦ୍ର ନିର୍ବୀର୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି; ମେଷର ବୀର୍ୟ ନିଅ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଅ। ଏହିପରି ମେଷ ନିର୍ବୀର୍ୟ ହେଲେ ପିତୃମାନେ ପରମ ତୃପ୍ତି ପାଇବେ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମେଷ ଦାନ କରିବେ ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ପାଇବେ, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଫଳ ଦିଅ।" ଅଗ୍ନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପିତୃମାନେ ମେଷର ବୀର୍ୟ ନେଇ ଏହାକୁ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପିତୃମାନେ ଫଳହୀନ ମେଷ ଭୋଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଫଳ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ। ଏବଂ ଗୌତମଙ୍କ ତପୋବଳରେ ଏବଂ ଶାପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ମେଷର ବୀର୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି। ତା’ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ତୁମେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଅ; ଦିବ୍ୟ କାୟା ଧାରଣ କରିଥିବା ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମୋଚନ କର।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗୁଆନେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କମାନେ ଦେଖିଲେ ଅତି ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଅହଳ୍ୟା, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ତେଜରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ, ମାୟାମୟ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଧୂମରେ ଲୁକାଇଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମେଘ ଓ ତୁଷାରେ ଢାକାଯିବା ପରି, ଜଳର ମଧ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ସେ ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ ହୋଇଥିଲେ। ଗୌତମଙ୍କ ଶାପ ପ୍ରଭାବରେ ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିବା ସହିତ ଶାପ ଶେଷ ହେଲା ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତା’ପରେ ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇଜଣ ଅନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ; ଅହଳ୍ୟା ଗୌତମଙ୍କ ଶବ୍ଦ ସ୍ମରଣ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଅତିଥି ସତ୍କାର ଓ ଦାନ ଦେଲେ; ରାମ ଆବଶ୍ୟକ ନିୟମରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଦେବ ଦୁନୁବି ବାଜିଲା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଅନନ୍ଦ ମନାଇଲେ। ଦେବତାମାନେ ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ “ଅତି ଉତ୍ତମ! ଅତି ଉତ୍ତମ!” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ତାଙ୍କର ଦେହ ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ଗୌତମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଚଲିଥିଲେ। ଏବେ ଗୌତମ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଅହଳ୍ୟା ସହ ଖୁସି ହେଲେ; ରାମଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇ, ପୁନି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ରାମ ମଧ୍ୟ, ମହାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କ ଠାରୁ ଉଚିତ ଆଦର ଗ୍ରହଣ କରି, ମିଥିଲାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହିପରେ ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଏବଂ ସଉମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଯଜ୍ଞବେଦୀ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରୀ ଦେଖି ଆମେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବୁଛୁ। ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ହଜାର ହଜାର ଧନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ। ଏଠି ଶତଶଃ ଗାଡ଼ିରେ ଭରିଥିବା ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ କେଉଁଠି ବାସ କରିବାକୁ ପାରିବା, ଦୟାକରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶନ କରନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜଳ ବିହୀନ ଏକ ଶାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବାସ ସଜାଇଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର ରାଜା ଜନକ, ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ଆସିଲେ। ମହାତ୍ମା ପୁରୋହିତମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଆଗ୍ରହରେ ହବି ନେଇ ଆସିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ନିୟମାନୁସାରେ ଆଦର ଦେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଆଦର ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ମଳ ଉନ୍ନତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ପୁରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ମିଶିଲେ। ତା’ପରେ ରାଜା ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପୁରୋହିତ, ଉପାଧ୍ୟାୟ, ରାଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ରାଜା ଜନକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ଯଜ୍ଞ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୋଇଛି।