ରାବଣ ତାଙ୍କର ସ୍ନେହିତ ରାକ୍ଷସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରବଳ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ହେ ରାତିର ଚରଣାରେ ଚଳିଥିବା, ମୋର ଶତ୍ରୁଏ ଯେ କିଏ ହେଉନାହିଁ—ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ୱତ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବାୟୁ, କୁବେର କିମ୍ବା ବରୁଣ—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି। ମୋ ଦେହ ପାହାଡ଼ ପରି ଭୟଙ୍କର, ମୋର ହାତରେ ଭାରି ଲୋହା ଗଦା, ମୋ ରୋଷର ଗର୍ଜନ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଦେଖି ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେବେ। ରାମ ଆଉ ଥରେ ମୋତେ ବାଣ ଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାମତେ ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ପିଇଦେବି—ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରନିଅ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସୁଖଦାୟକ ଜୟ ଆଣିବି; ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ବାନର ସେନାପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷିବି। ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଭୋଗ କର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଦ୍ୟ ପିଉ, ଓ ଭଲ କାମ କର; ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବି, ସୀତା ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ତୁମ ଅଧୀନରେ ରହିବେ।” ଏହି ଭାବେ ବାର୍ତ୍ତା ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ରାବଣଙ୍କ ଏହି କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ବଳବାନ୍ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ କିଛି ଖ୍ଷଣ ଚିନ୍ତା କରି, ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ—“ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ମୃଗମୃଗାଳି ଭରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ମଧୁ ଦେଖି ତାହା ପିଉନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୂଢ଼। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳି ତୁମେ ଯେଉଁପରି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଅଧୀନ କରିଛ, ଏହା ଉପରେ ତୁମ ପଦ ରଖି ଆନନ୍ଦ କର। ମୁର୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ମୁର୍ଗ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଦେଖାଏ, ସେପରି ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଅଧିକାର କର, ଭୋଗ କର। ଯେତେବେଳେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ, ତାପରେ କଣ ଭୟ? ସମୟ ହେଉ କି ଅସମୟ, ଯାହା ଆସିବ ତାହାକୁ ତୁମେ ସମ୍ଭାଳିପାରିବ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଏହି ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ବି ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବା। ଦାନ, ସମ, ଭେଦ—ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି, ଏବେ ମୁଁ ଦଣ୍ଡ ଉପାୟକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରେ। ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେ ଆମ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଶକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଳିତ ହେବେ।” ମହାପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଉତ୍ତର କହିଲେ—“ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, ଏକ ଗୁପ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଏକଦା ଘଟିଥିଲା। ମୁଁ ଏକଥର ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳାକୁ ଦେଖିଲି, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଆକାଶରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଅଭିଭାସ୍ୱର ଥିଲେ, ପଖ ପକାଇ ଉଡ଼ୁଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅଧିନ କଲି, ତାଙ୍କ ଓଡ଼ଣା ଛିଣିଲି; ସେ ପରେ ଡାଳି ହଲା ଲୋଟସ ପରି, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଆଶ୍ରୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୋତେ ଶାପ ମିଳିଲା—ଯଦି ଏଠାରୁ ଆଗେ ଆଉ ଏକ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅଧିନ କରିବି, ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଶାପର ଭୟରୁ, ମୁଁ କେବେ ବଳପୂର୍ବକ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ମୋର ଶୟନକୁ ଉଠାଇନାହିଁ। ମୋର ଗତି ସମୁଦ୍ରପରି ଶୀଘ୍ର, ବାୟୁପରି ତ୍ୱରିତ; ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ମୋ ପରି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। କିଏ ଚାହିଁବ ଏକ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଶୋଇଥିବା ସିଂହକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ, କିମ୍ବା କ୍ରୋଧିତ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବାକୁ? ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ିଥିବା ବାଣମାନେ, ଦୁଇ ମୁଁହ ଅସ୍ତ୍ର ନିମିତ୍ତ ସର୍ପ ପରି, ରାମ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ଏହିଭଳି ସେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସୁଛନ୍ତି। ଶୀଘ୍ର, ବଜ୍ରପରି କଠୋର ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ରାମକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବି, ଯେପରି ଉଲ୍କା ଏକ ହାତୀକୁ ଦହିଦିଏ। ମୋର ମହାଶକ୍ତିରେ ଘିରି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଅପହରଣ କରିଦେବି, ଯେପରି ପ୍ରଭାତର ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାରାମାଳାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରିନେଇ। ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ; ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ସହର ଭୈଶ୍ରବଣ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସେହି ସହରକୁ ମୁଁ ମୋର ବାହୁବଳରେ ଅଧିକାର କରିଥିଲି।” ଏହିଭଳି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାବଣଙ୍କ କଥା ଓ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭୀଷଣ, ଯିଏ ଉତ୍ତମ ମତ ଦେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନିର୍ଭୟ ଓ ଉପକାରୀ କଥା କହିଲେ—“ରାଜା, ଆପଣଙ୍କୁ କିଏ ଏହି ମହାବଳୀ ସୀତା ସର୍ପରେ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି? ତିନି ପ୍ରମୁଖ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ବିଶାଳ, ଦାନ୍ତ ଓ ନଖ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଲଙ୍କା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦଶରଥନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତୁ। ରାମଙ୍କ ବାଣ, ବାୟୁପରି ତ୍ୱରିତ ଓ ବଜ୍ରପରି କଠୋର, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଛିଣିବା ପୂର୍ବରୁ, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦଶରଥନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, ମହୋଦର, ନିକୁମ୍ଭ, କୁମ୍ଭ, ଅତିକାୟ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ରଘୁନନ୍ଦନଙ୍କ ସମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଟିକିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି। ଆପଣ ଜୀବନ୍ତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଏଡ଼ାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ମାରୁତ୍ ରକ୍ଷା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଆକାଶ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଲେ ମଧ୍ୟ।" ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରହସ୍ତ କହିଲେ—“ଆମେ କେବେ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଭୟ କରିନାହିଁ। ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାନାଗ, ଗରୁଡ଼ କିମ୍ବା ନାଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଭୟ କରୁନାହିଁ; ତେବେ ଏକ ମାନବ ରାମଙ୍କୁ କିପରି ଭୟ କରିବୁ?” ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଏହି ଅପକାରୀ କଥା ଶୁଣି, ବିଭୀଷଣ ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମନାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଭାବି କହିଲେ—“ପ୍ରହସ୍ତ, ରାଜା, ମହୋଦର, ତୁମେ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ—ତୁମେ ଯେଉଁପରି ରାମ ବିଷୟରେ କହୁଛ, ସେ କେହି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଅଧର୍ମ ମନେ ରଖିଥିବା ଲୋକର ଏଭଳି ଅବସ୍ଥା, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳେ ପଡ଼େ। ତୁମେ, ମୁଁ, ପ୍ରହସ୍ତ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ମିଶି ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ମାରିପାରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଜଳରେ ଅତିକୁଶଳ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ପାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ରାଜା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମହାରଥୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଢ଼।