ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଭୀଷଣ, ମହାତ୍ମା ଓ ସମ୍ମାନିତ, ଏକ ଶୋଭାମୟ ସୁନ୍ଦର ରଥରେ ଚଢି, ଯାହା ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଓ ବିଶାଳ ଥିଲା, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କର ସଭାକୁ ଗଲେ। ସେ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଓ ଛୋଟ ଝିଅମାନେ ସହିତ, ନିଜ ନାମ ଘୋଷଣା କରି, ଭୂମିରେ ଶିର ନମାଇଲେ। ଶୁକ ଓ ପ୍ରହସ୍ତ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆସନ ଦେଲେ। ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ସଭା, ସୁନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିମାଳାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା। ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗୁରୁର ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଚାରିପଟେ ପ୍ରସାରିତ ଥିଲା, ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ। ସେଇ ସଭାରେ କେହି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନଥିଲେ, କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କଥା ହେଉନଥିଲା। ସମସ୍ତେ ସ୍ବଲ୍ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ରାବଣ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ସଭାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଭାସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୋଭିତ। ଏବେ ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ସେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଭାକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରି, ସେନାପତି ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ—‘ହେ ସେନାପତି, ଯେଉଁମାନେ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଶିଳ୍ପରେ ପ୍ରବୀଣ, ସେମାନେ ନଗର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।’ ପ୍ରହସ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନରେ ଏକାଗ୍ର, ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ରାଜପାଳ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ନଗର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ପ୍ରହସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି, କହିଲେ—‘ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ସମସ୍ତ ବଳ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି, ଏବେ ବିଳମ୍ବ ନ କରି, ଆପଣ ଯାହା ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର କରନ୍ତୁ।’ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ରାବଣ ରାଜ୍ୟର ମଙ୍ଗଳ ଓ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଶୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ନିଜ ପ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ—‘ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଲାଭ ଓ ହାନି, ଉପକାର ଓ କ୍ଷତି, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥର କଠିନତାରେ, ତୁମେ ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ତୁମେ ଉଚିତ ପରାମର୍ଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରିଛ, ମୋତେ କେବେ ବିଫଳ କରନାହାଁତ। ମୁଁ ତୁମେମାନେ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ, ତାରା, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲି। ମୁଁ ନିଜେ ତୁମେମାନେ ପାଇଁ ଉଠିଛି; କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସ୍ଵପ୍ନ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଉତ୍ସାହିତ କରିନଥିଲି। ଏହି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଛଅ ମାସ ଶୁଇଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଏବେ ସେ ଜାଗିଛନ୍ତି।' ‘ସେ ନାରୀ, ଯିଏ ଆମର ଶଯ୍ୟାରେ ଆସିବାକୁ ଚାହେନାହିଁ; ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ ସୀତା ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାରୀ ନାହିଁ। ସୁକୁମାର କଟି, ବିସ୍ତୃତ ନିତମ୍ଭ, ଶରଦ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ମୃଦୁ, ମାୟା ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କର ପାଦ ଅତି ଶୋଭାମୟ, କୋମଳ ଓ ଦୃଢ଼, ଲାଲ ତଳପାଦ ଏବଂ ତାମ୍ର ନଖ ଦେଖି, ମୋର ଦେହ ଅଭିଲାଷାରେ ଜଳିଉଠେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ଉନ୍ନତ, ଶୁଭ୍ର, ଆକର୍ଷକ ଓ ଚମତ୍କାର ନୟନରେ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ହେଇପଡ଼ିଲି, କାମନାରେ ଅବଶ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ ମିଶ୍ରିତ, ମୋର ରଙ୍ଗ ଅନ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ନିତ୍ୟ ଶୋକ ଓ କାମନାର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ, ମୁଁ ଦୂଷିତ ହୋଇଯାଏ; ତଥାପି ସେ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ନାରୀ ମୋ ପାଖରୁ ଏକ ବର୍ଷ ସମୟ ଚାହିଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍୵ାମୀ ରାମଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ସେଇ ଚକ୍ଷୁଶୋଭିତା ସୀତା, ମୋ ପାଖରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇଥିଲେ। ମୁଁ ସଦା କାମନାରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ଶ୍ରାନ୍ତ ଘୋଡ଼ା ପରି; ଏଠି ଅଜୟ ସାଗର କିପରି ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ? ଏହି ସାଗର ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଓ ମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, କିମ୍ବା ହୋଇପାରେ ଏକ ମାତ୍ର ବାନର, ଆମେ ଅନେକ ହାନି ଭୋଗୁଛୁ। କାର୍ଯ୍ୟର ପଥ ଅସ୍ପଷ୍ଟ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ମତ ଅନୁଯାୟୀ କହନ୍ତୁ। ମାନବରୁ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, ତଥାପି ଆମେ ଚିନ୍ତାବିମର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ। ଏକଥା ସ୍ମରଣ କର, ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତୁମେମାନେ ସହିତ ବିଜୟ ପାଇଥିଲି; ଏବେ ଏହି ବାନରମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ। ସେମାନେ ସାଗର ପାର କରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସୀତାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି, ଭାରୁଣଙ୍କ ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ଯେପରି ସୀତା ଦେବାକୁ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବଧ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ; ତୁମେମାନେ ଏହି ବିଷୟରେ ମିଳି ଉଚିତ ପରାମର୍ଶ ଦିଅ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯୋଗ୍ୟ ଯୋଜନା କହନ୍ତୁ। ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କେହି ବାନରମାନେ ସହିତ ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଜୟ ମୋର।' ଏପରି କାମନାରେ ଅବଶ ରାବଣଙ୍କ ବିଳାପ ଶୁଣି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କ୍ରୁଧିତ ହୋଇ କହିଲେ—‘ଯେତେବେଳେ ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ବଳପୂର୍ବକ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଏକବାର ଦେଖିଲେ ମନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ ହେବ, ଯେପରି ଯମୁନା ନଦୀ ଯମୁନାକୁ ଯାଏ।’ ‘ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ମହାରାଜ, ଆପଣ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି; ଆମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାରମ୍ଭରୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ଦଶମୁଖ, ଯିଏ ରାଜଧର୍ମ ନ୍ୟାୟରେ ପାଳନ କରେ, ସେ ପରେ କେବେ ଅନୁତାପ କରେନାହିଁ, କାରଣ ସେ ନିଶ୍ଚିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼। ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଚିତ ଉପାୟ ବିନା କିମ୍ବା ବିରୁଦ୍ଧ ଭାବେ କରାଯାଏ, ତାହା ଦୂଷିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଅନୁଚିତ ହୋମ କ୍ରିୟା ଦୂଷିତ କରେ। ଯିଏ ପ୍ରଥମ କରିବା ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପଛରେ, ପରେ କରିବା ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମେ କରେ, ସେ ନିଜେ ନିଖାଲସ ଓ ଅନିଖାଲସ ମାର୍ଗ ଜାଣେନାହିଁ। ଯେଉଁ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକ ଶକ୍ତିର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୂର୍ବଳତା ଦେଖି, ସାରସର ଆକାଶକୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି ହୁଏ।