ଯେତେବେଳେ ମହାମନା ବାଲ୍ମୀକି ମହର୍ଷି ସତ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଗଭୀର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ମଧୁର ଚରିତ୍ର ସାରା ଗଥା ରଚନା କରିବାକୁ ଆସକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଗଥା ରାଗ, ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ର ମହାତ୍ମ୍ୟରେ ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣିଥିଲେ ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଗର ପରି ଆକର୍ଷକ ଲାଗିଥିଲା। ଯେପରି ବଡ଼ ଋଷି ନାରଦ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଗଥା କଥା କରିଥିଲେ, ସେହି ଅନୁସାରେ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ରଘୁବଂଶର ଏହି ଚରିତ୍ର ରଚନା କଲେ। ଏହି ଗଥାରେ ରହିଛି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ପରାକ୍ରମ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ଶକ୍ତି, ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟତା, କ୍ଷମା, ସମ୍ୟକ୍ ଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟବାଦିତା। ଏହି ଚରିତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ଚମତ୍କାର କଥା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ, ଜାନକୀ ବିବାହ ଓ ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ ଘଟଣା ଅଛି। ଏଠାରେ ରାମ ଓ ପରଶୁରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କର ଗୁଣ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବାଧା, ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କ ଶୋକ ଓ ବିୟୋଗ, ତାଙ୍କର ପରଲୋକଗମନ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ, ନିଷାଦ ମୁଖ୍ୟ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ସାରଥିଙ୍କ ଫେରିଯିବା ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି। ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ, ଭରଦ୍ୱାଜ ସହ ସାକ୍ଷାତକାର, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ଓ ଚିତ୍ରକୂଟ ଦର୍ଶନ ଏହି ଗଥାର ଅଂଶ। ରାମଙ୍କ ନିବାସ ନିର୍ମାଣ, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କୁ ମନାଇବା ଚେଷ୍ଟା ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦିଅନ୍ତି। ପାଦୁକା ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ନିବାସ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଓ ବିରାଧ ବଧ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶରଭଙ୍ଗ ସହ ମିଳନ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ସହ ସାକ୍ଷାତକାର, ଅନସୂୟା ଗଥା ଓ ସେଠାରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ ଦାନ ଘଟଣା ଅଛି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ସହ ମିଳନ, ଧନୁଷ୍ ଗ୍ରହଣ, ଶୂର୍ପଣଖା ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ତାଙ୍କର ନାକ କାଟିବା ଘଟଣା ଏହି ଚରିତ୍ରରେ ଆସିଛି। ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କ ବଧ, ରାବଣଙ୍କ ଉଦୟ, ମାରୀଚ ବଧ ଓ ଭାବିରେ ଵୈଦେହୀଙ୍କ ହରଣ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଶୋକ, ଗୃଧ୍ର ରାଜଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, କବନ୍ଧ ସହ ମିଳନ ଓ ପମ୍ପା ସରୋବର ଦର୍ଶନ ଅଛି। ଶବରୀ ସହ ମିଳନ, ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ, ପମ୍ପା ତୀରେ ଶୋକ ଓ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରଥମ ସାକ୍ଷାତକାର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ ଯାତ୍ରା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିଳନ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସଖ୍ୟତା ସ୍ଥାପନ, ବାଲି ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଅଛି। ବାଲିଙ୍କ ପରାଜୟ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ, ତାରାଙ୍କ ଶୋକ, ଚୁକ୍ତି ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବାସ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସିଂହସଦୃଶ ରଘୁବୀରଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ସେନା ଏକତ୍ରୀକରଣ, ଚାରିଦିଗରେ ପ୍ରେଷଣ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଖବର ଦେବା ଘଟଣା ଅଛି। ଅଙ୍ଗୁଳି ମୁଦ୍ରା ଦାନ, ଭଲୁଙ୍ଗା ଗୁହା ଦର୍ଶନ, ଅନ୍ନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ ଓ ସମ୍ପାତି ସହ ମିଳନ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପର୍ବତ ଆରୋହଣ, ସମୁଦ୍ର ଲାଘନ, ସାଗର ଦେବତାଙ୍କ କଥା ଓ ମୈନାକ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ ଅଛି। ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ଧମକ, ଛାୟା ଧାରଣକାରୀ ସହ ସାକ୍ଷାତକାର, ସିଂହିକା ବିନାଶ ଓ ଲଙ୍କା ଓ ମଲୟ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ରାତିରେ ଲଙ୍କା ପ୍ରବେଶ, ଏକାକୀ ଚିନ୍ତନ, ପାନସ୍ଥଳ ଯାତ୍ରା ଓ ରକ୍ଷିତ ଆବାସ ଦେଖିବା ଘଟଣା ଅଛି। ରାବଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦେଖିବା, ଅଶୋକବାଟିକା ପ୍ରବେଶ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପ୍ରତୀକ ଦେବା, ସୀତା ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଧମକ ଓ ତ୍ରିଜଟାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ଅଛି। ମଣି ଦେବା, ଗଛ ଭଙ୍ଗ କରିବା, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ପଳାଇଯିବା ଓ କିଙ୍କରମାନେ ବିନାଶ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପବନସୁତ ଧରାପଡିବା, ଲଙ୍କାକୁ ଅଗ୍ନିଦାହ କରି ଗର୍ଜନ, ଫେରିଯିବା ଓ ମଧୁ ଭୋଜନ ଘଟଣା ଅଛି। ରଘୁବୀରଙ୍କୁ ଶାନ୍ତବନା, ମଣି ହସ୍ତାନ୍ତର, ସାଗର ସହ ମିଳନ ଓ ନଳଙ୍କ ନିର୍ମିତ ସେତୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସମୁଦ୍ର ଲାଘନ, ରାତିରେ ଲଙ୍କା ଅଘାତ, ବିଭୀଷଣ ସହ ସଂଧି ଓ ବିଧି ଦେବା ଘଟଣା ଅଛି। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ, ମେଘନାଦଙ୍କ ପରାଜୟ, ରାବଣ ବିନାଶ ଓ ସମୁଦ୍ର ନଗରୀରେ ସୀତାଙ୍କ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦର୍ଶନ, ଅୟୋଧ୍ୟା ଯାତ୍ରା ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ ସହ ମିଳନ ଅଛି। ପବନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରେଷଣ, ଭରତ ସହ ମିଳନ, ଶୁଭ ଅବସରରେ ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ସେନାଙ୍କୁ ବିଦାୟ, ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା ଘଟଣା ଅଛି। ଏହା ସହ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଘଟିବାକୁ ଥିଲା, ତାହା ମଧ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ତାଙ୍କ ମହାକାବ୍ୟର ପରେ ଅଂଶ ଭାଗରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗଥା, ଶ୍ରୀବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ। ରାମ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମ କଥା ରଚନା କଲେ। ଏହି କାବ୍ୟରେ ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପାଞ୍ଚ ଶତ ସର୍ଗ, ଛଅ କାଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡ ଅଛି। ସେ ଏହି ମହତ୍ କୃତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଭବିଷ୍ୟତର ଘଟଣା ସହିତ, ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହି କଥା କିଏ ପଢ଼ିବ?” ତା’ପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଶିଦ୍ଧ, ଭାଇ ଭାଇ, ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଇଥିଲେ ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିଲେ। ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବେଦରେ ନିପୁଣ ଥିବାରୁ, ବେଦ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି କାବ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ। ପ୍ରତିଜ୍ଞାବନ୍ଧ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ, ସୀତା ଚରିତ୍ର ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟପୁତ୍ର ରାବଣ ବିନାଶ ର ମହାକାବ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ।