ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଯିଏ ଶବ୍ଦରେ ଦକ୍ଷ, ସମ୍ବିଧାନ ଦେଲେ—“ହଁ, ରାଘବ, ଏହି ଆଶ୍ରମ କାହାର, କେଉଁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ରୋଷରେ ଏହା ଶାପିତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ସଠିକ୍ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଶୁଣ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ହେ ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଆଶ୍ରମ ପୂର୍ବରୁ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ଗୌତମଙ୍କର ଥିଲା, ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏଠି ଗୌତମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅହଲ୍ୟା ଏକାଠି ହେଇ ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଗୌତମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଜାଣି, ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶଚୀପତି, ମୁନିର ରୂପ ଧରି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ—‘ଯେଉଁମାନେ ସଂଯୋଗ କାମନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ସହିତ ସଂଯୋଗ ଚାହେଁ।’ ଅହଲ୍ୟା, ମୁନି ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ରଘୁବଂଶର ଶୋଭା ରାମଙ୍କ, ସେ କୌତୁହଳବଶତଃ ଦେବରାଜଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୋଗକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଦେବତାମାନ୍ୟ, ଏଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଅ, ମୋ ଓ ତୁମ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କର।’ ଇନ୍ଦ୍ର ହସି କହିଲେ—‘ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି।’ ତା’ପରେ ତାଙ୍କ ମନସ୍କାମନା ପୂରଣ ହେବା ସହିତ, ଏହି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରେ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡିଲା ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଗୌତମ, ଯିଏ ଦେବ-ଦାନବଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ଦେହ ଜ୍ୱଳମାନ, ତୀର୍ଥଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଦର୍ବା ଓ ସମିଧା ନେଇ ଆସୁଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଫିକା ପଡ଼ିଗଲା। ତା’ପରେ ଗୌତମ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମୁନିର ରୂପରେ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ—‘ମୋ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏହି ଅପରାଧ କରିଛ, ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ଏହାର ଫଳ ଭୋଗ କର; ତୁମେ ଫଳହୀନ ହେବ।’ ଏପରି କହିବା ସହିତ, ଗୌତମଙ୍କ ଶାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ଗୌତମ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାପିଲେ—‘ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଏଠି ରହିବୁ; ତୁମେ ବାୟୁପାନ କରି, ଉପବାସରେ, ତପସ୍ୟାର ତାପରେ, ଅଗ୍ନିର ଛାର ଉପରେ ଶୟନ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଏଠି ଅବସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ପଡିବ। ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମର ଶାପ ମୁକ୍ତି ହେବ। ନିର୍ମୋହ ଓ ନିର୍ଲୋଭ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରି, ତୁମେ ସ୍ଵରୂପ ପୁନଃଲାଭ କରି ମୋ ସମୀପକୁ ଆସିପାରିବ।’ ଏଉପରି କହି, ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ଏହି ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି, ହିମାଲୟର ଶୁଭ୍ର ଶିଖରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ଚାଳିଶି ନବମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ଫଳହୀନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର, ଭୟଭୀତ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଅଗ୍ନି ଆଦି ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣମାନେ ମିଶି, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ବିଘ୍ନ କରି, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି। ତାଙ୍କ ଶାପରେ ମୁଁ ଫଳହୀନ ହୋଇଛି, ଅହଲ୍ୟା ବି ତ୍ୟାଗିତ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହେଲା, ସେଥିରେ ମୋତେ କିଛି ଫଳ ଦିଅନ୍ତୁ।’ ତେବେ ଅଗ୍ନି ଆଦି ଦେବତାମାନେ, ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ଓ ମାରୁତମାନେ, ଏକଠି ହୋଇ କହିଲେ—‘ଏହି ମେଷଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଶୁନ୍ୟ; ଏହି ମେଷର ଶୁକ୍ରାଣୁ ନେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ।’ ଏହିପରି ହେଲେ, ମେଷ ଫଳହୀନ ହେବ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ମେଷ ବଳି ଦେବେ, ସେମାନେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ପାଇବେ, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିବେ। ଏପରି ଅଗ୍ନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପିତୃମାନେ ମେଷର ଶୁକ୍ରାଣୁ ନେଇ, ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ସେଠାରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ ରାଘବ, ପିତୃମାନେ ଫଳହୀନ ମେଷ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ତାହାର ଫଳ ସେମାନଙ୍କୁ ମିଳେ। ଏବଂ ଏହି ଦିନଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ମେଷର ଶୁକ୍ରାଣୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏହା ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତିର ଫଳ। ତା’ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—‘ହେ ତପୋଦ୍ଧନ, ଏବେ ତୁମେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଅ; ଦିବ୍ୟ ଶରୀରଧାରିଣୀ ଏହି ଶାପିତ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦିଅ।’ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଗୌତମ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ତାପସ୍ୟାର ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅହଲ୍ୟା, ଯିଏ ଦେବ-ଦାନବମାନେ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପ୍ରୟାସରେ ତିଆରି, ମାୟାମୟ ଦେହ, ଧୂଆଁରେ ଢାଙ୍କା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦେହ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଚାନ୍ଦ୍ରିକା ପରି, ମିଷ୍ଟି ଏବଂ ମେଘରେ ଢାଙ୍କା, ଜଳର ମଧ୍ୟରେ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଥିଲେ। ଗୌତମଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ତିନି ଲୋକରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡିବା ସହିତ ଶାପ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତେବେ ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇଜଣ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ; ଅହଲ୍ୟା ଗୌତମଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ସହିତ, ଅହଲ୍ୟା ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ, ଅତିଥି ସତ୍କାର ଓ ଉପହାର ଦେଲେ, ଏବଂ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ନିୟମାନୁସାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।