ଯେତେବେଳେ ମହାତ୍ମା ମୁନି ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ସହିତ ଗତକାଳର ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ତଳହଥରେ ଥିବା ଫଳ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିଲେ। ଏହିପରି ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେ, ମହାମନା ବ୍ୟକ୍ତି, ରାମଙ୍କ ଆନନ୍ଦମୟ ଚରିତ୍ରର ସମଗ୍ର କଥାକୁ ରଚନା କରିବାକୁ ମନସ୍ଥ କଲେ। ଏହି କାବ୍ୟ ଅଭିଲାଷା, ଧନ ଓ ଧର୍ମର ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଗୁଣରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଶୁଣିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିଲା—ଏକ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି। ପୂର୍ବରୁ ମହାମୁନି ନାରଦ ଯେପରି ଏହି କଥା ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ରଘୁବଂଶର ଏହି ଚରିତ୍ରକୁ ରଚନା କଲେ। ଏଠିରେ ରହିଛି ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ପରାକ୍ରମ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ, ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲପାଇବା, ତାଙ୍କର ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସାଧୁଭାବ ଓ ସତ୍ୟଚରିତ୍ର। ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ, ଜାନକୀଙ୍କ ବିବାହ ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଭଙ୍ଗ, ଏସବୁ ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ରାମ ଓ ପରଶୁରାମଙ୍କ ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କ ଗୁଣ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବାଧା, ତାଙ୍କର ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କ ଶୋକ ଓ ପରଲୋକଗମନ, ଏମିତି ଅନେକ କଥା ଏହି ଚରିତ୍ରରେ ଆସିଛି। ଲୋକମାନେ ଶୋକାକୁଳ ହେବା, ତାଙ୍କୁ ଦୂର କରିବା, ନିଷାଦପତି ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ରଥିକଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବା, ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମଣ, ଭରଦ୍ୱାଜ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁମତି, ଚିତ୍ରକୂଟ ଦର୍ଶନ, ଅଟ ରହିଛି। ଅବସରଗୃହ ତିଆରି, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କୁ ମନା କରିବା, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଅର୍ପଣ, ପାଦୁକା ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବାସ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଗମନ, ବିରାଧ ବଧ—ଏହା ସବୁ ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଶରଭଙ୍ଗ ସହ ମିଳନ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ଅନସୂୟାଙ୍କ କଥା, ସୁଗନ୍ଧ ତେଲ ଦାନ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସହ ମିଳନ, ଧନୁଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି, ଶୂର୍ପଣଖା ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ତାଙ୍କର ବିକୃତି, ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରାସ ବଧ, ରାବଣଙ୍କ ଉଦୟ, ମାରୀଚ ବଧ ଓ ବୈଦେହୀ ହରଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଏଠି ଅଛି। ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଶୋକ, ଗୃଧ୍ରରାଜଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, କବନ୍ଧ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ପମ୍ପା ସରୋବର ଦର୍ଶନ, ଶବରୀ ସହ ମିଳନ, ଫଳମୂଳ ଉପରେ ଜୀବନ, ପମ୍ପାରେ ଶୋକ, ହନୁମାନ ସହ ମିଳନ, ଋଷ୍ୟମୂକ ଯାତ୍ରା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିଳନ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ମିତ୍ରତା ସ୍ଥାପନ, ବାଲୀ-ସୁଗ୍ରୀବ ବିବାଦ, ବାଲୀ ବଧ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ, ତାରାଙ୍କ ଶୋକ, ଚୁକ୍ତି, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବାସ, ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସିଂହସଦୃଶ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ସେନା ସଂଗ୍ରହ, ଚାରିଦିଗରେ ପ୍ରେଷଣ, ପୃଥିବୀକୁ ଖବର ଦେବା, ଅଙ୍ଗୁଠି ଦାନ, ଭଲୁଆ ଗୁହା ଦର୍ଶନ, ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ଦୃଢ ସଙ୍କଳ୍ପ, ସମ୍ପାତି ସହ ମିଳନ, ପର୍ବତାରୋହଣ, ସମୁଦ୍ର ଲଙ୍ଘନ, ସମୁଦ୍ରର କଥା, ମୈନାକ ଦର୍ଶନ, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ଧମକ, ଛାୟାଗ୍ରାହୀ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ସିଂହିକା ବିନାଶ, ଲଙ୍କା ଓ ମଲୟ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ—ଏଠି ଅଛି। ରାତିରେ ଲଙ୍କା ପ୍ରବେଶ, ଏକାକୀ ଚିନ୍ତନ, ପାନସ୍ଥଳୀକୁ ଯିବା, ରକ୍ଷିତ ଅଙ୍ଗନା ଦର୍ଶନ, ରାବଣ ଦର୍ଶନ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦର୍ଶନ, ଅଶୋକବନୀକୁ ପ୍ରବେଶ, ସୀତା ଦର୍ଶନ, ଚିହ୍ନ ଦାନ, ସୀତା ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ଧମକ, ତ୍ରିଜଟାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଦର୍ଶନ, ମଣି ଦାନ, ଗଛ ଭଙ୍ଗ, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ପଳାଇବା, କିଙ୍କରମାନେ ବିନାଶ, ପବନସୁତଙ୍କ ବନ୍ଧନ, ଲଙ୍କା ଦହନରେ ଗର୍ଜନ, ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଓ ମଧୁ ଗ୍ରହଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ରାଘବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତବନା, ମଣି ହସ୍ତାନ୍ତର, ସମୁଦ୍ର ସହ ମିଳନ, ନଳଙ୍କ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ, ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମଣ, ରାତିରେ ଲଙ୍କା ଅଂଶ, ବିଭୀଷଣ ସହ ମିତ୍ରତା, ବିଧି ନିର୍ଦେଶ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ, ମେଘନାଦ ବିଜୟ, ରାବଣ ବିନାଶ, ସମୁଦ୍ରନଗରୀରେ ସୀତା ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦର୍ଶନ, ଅୟୋଧ୍ୟା ଯାତ୍ରା, ଭରଦ୍ୱାଜ ସହ ମିଳନ, ପବନସୁତଙ୍କ ପ୍ରେଷଣ, ଭରତ ସହ ମିଳନ, ଶୁଭ ଅବସରରେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ, ସମସ୍ତ ସେନାଙ୍କୁ ବିଦାୟ, ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପ୍ରେଷଣ—ଏବଂ ରାମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯାହା କି ଭବିଷ୍ୟତରେ ଘଟିବାକୁ ଥିଲା, ସେହି ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର କାବ୍ୟର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶରେ ରଚନା କଲେ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାବ୍ୟ ବାଲକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ। ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ରାମଙ୍କ ସମଗ୍ର କଥା, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସହିତ, ରଚନା କଲେ। ଏହି ମହାକାବ୍ୟରେ ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପାଞ୍ଚଶ ଶତ ସର୍ଗ, ଛଅ କାଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡ ଅଛି। ଏହି ମହାକୃତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ମୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି କାବ୍ୟ କିଏ ପାଠ କରିବେ?'। ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ କୁଶ ଓ ଲବ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭାଇ ଓ ମଧୁର କଣ୍ଠଧ୍ୱନିର ଅଧିକାରୀ, ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ବେଦର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ, ମୁନି ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି କାବ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ।