ମିଥିଳା ନଗର ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ସୁନ୍ଦର, ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ନିରଜନ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖି ରାଘବ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମନେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ପଚାରିଲେ, "ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଆଶ୍ରମ ଭଳି ଲାଗିଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କୌଣସି ତପସ୍ୱୀ ନାହାନ୍ତି। ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଏହି ପୂର୍ବତନ ଆଶ୍ରମ କାହାର?" ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁସ୍କୁରାଇ କହିଲେ, "ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି; ଏହି ଆଶ୍ରମ କାହାର ଓ କିପରି ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଶୁଣ। ଏହି ଅତି ପୂଜ୍ୟ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେହି ମହାମୁନି ଗୌତମଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା। ଏଠି ଗୌତମ ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟା ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଗୌତମ ମୁନି ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରେ ଥିବା ବେଳେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, କହିଲେ, 'ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଯେଉଁମାନେ ସଂଯୋଗ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଥା ଋତୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛି।' ଅହଲ୍ୟା ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ, ଏହି ମୁନି ରୂପୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ର ଅଟେ; ତଥାପି, ଜିଜ୍ଞାସାବଶତଃ ଓ ଅବିବେକରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆବଦ୍ଧତାକୁ ମନୋମନେ ମଞ୍ଜୁର କରିଦେଲେ। କାମନା ପୂରଣ ହେବା ପରେ ଅହଲ୍ୟା କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୃପ୍ତ ହେଲି, ହେ ଦେବେଶ; ଏବେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯାଅ, ଏଠାରୁ ମୋ ଓ ତୁମ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପାୟ କର।' ଇନ୍ଦ୍ର ହସି କହିଲେ, 'ହେ ସୁନ୍ଦରି, ମୁଁ ତୃପ୍ତ ହେଲି, ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଯାଉଛି।' ଏହିପରି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ହେବା ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟ ଓ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦେଖିଲେ ଗୌତମ ମୁନି ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଅତିଶୟ ତପୋବଳୀ, ଦେବତା-ଦାନବ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ ଗୌତମ ମୁନି, ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଗ୍ନିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ହାତରେ ସମିଦ୍ଧ ଏବଂ କୁଶ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହୋଇ ମୁହଁ ମଲିନ କରିଲେ। ତା'ପରେ, ଗୌତମ ମୁନି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ବେଳେ ଦେଖି, କ୍ରୋଧେ ତାଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରି କହିଲେ, 'ମୋ ରୂପ ନେଇ ତୁମେ ଏହି ଅପରାଧ କରିଛ; ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ, ତୁମେ ଅଫଳ ହେବ।' ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଶୁଣି, ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶିଶ୍ନ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ତା'ପରେ ଗୌତମ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଇ କହିଲେ, 'ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ତୁମେ ଏଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ରହିବା। ବାୟୁରେ ଜୀବନ୍ତ, ଉପବାସରେ, ତପସ୍ୟାରେ ଦଗ୍ଧ, ଭସ୍ମରେ ଶୟନ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।' 'ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମ ଶାପ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼ି, ଆନନ୍ଦରେ ତୁମ ସ୍ୱରୂପ ପୁନଃ ପାଇବା ଓ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିପାରିବ।' ଏପରି ଶାପ ଦେଇ, ମହାତପସ୍ବୀ ଗୌତମ ଏହି ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣମାନେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି, ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଖରରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କ ଅଫଳ ଦଶା ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣମାନେଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, 'ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବାଧା ଦେଇଛି, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅଫଳ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ତ୍ୟାଗ ପାଇଛନ୍ତି। ଦୟାକରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଫଳବତୀ କର।' ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଦେବମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପିତୃମାନେଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, 'ଏହି ଛାଗ ଅଫଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶିଶ୍ନ ନାହିଁ; ଛାଗର ଶିଶ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଅ।' ଛାଗ ଅଫଳ ହେବ, ଏବଂ ଯେମାନେ ଛାଗ ବଳି ଦେଇବେ, ସେମାନେ ଅଶେଷ ଫଳ ପାଇବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଫଳ ଦିଅ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ପିତୃମାନେ ଛାଗର ଶିଶ୍ନ ନେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପିତୃମାନେ ଅଫଳ ଛାଗ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଫଳ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ। ଏବଂ ଏହି ଦିନରୁ, ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଛାଗର ଶିଶ୍ନ ମିଳିଥିଲା। ତା'ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଏବେ ତୁମେ ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟବାନୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଅ, ତାଙ୍କୁ ଶାପମୁକ୍ତ କର।' ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କମାନେ ଦେଖିଲେ, ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ସେହି ଅହଲ୍ୟା ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ତିଆରି, ମାୟାମୟ ଦେହ, ଧୂଆଁରେ ଆବୃତ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ। ଏହି ଅହଲ୍ୟା, ଜଳମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭଳି, ମେଘ ଓ ଶୀତରେ ଢାକା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଭଳି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଲାଗୁଥିଲେ। ଗୌତମଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ତିନି ଲୋକର ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ତାଙ୍କ ଶାପ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।