ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଜଣେ ଜୀବନରେ ଦୁଃଖିତ ନାୟକ, ଜଣେ ଜଳ ଭରା କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଏକ ଶୁଷ୍କ କ୍ଷେତ୍ରର ଭିନ୍ନତା ଭଳି, ସୀତାଙ୍କ ନିକଟତାରେ ଜୀବନ ଲାଭ କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଜୀବନ ରହିଥିବା ଖବର ଶୁଣି ତିନି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଭିତରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଦେଉଥିଲା—କେବେ ସୀତାଙ୍କୁ, ରମଣୀୟ କଟି ଓ ପଦ୍ମ ନୟନ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରି ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟର ଦୀପ୍ତିରେ ଦେଖିପାରିବେ? କେବେ ତିନି, ସୀତାଙ୍କର ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ମୁହଁ, ଆকর୍ଷକ ଦାନ୍ତ ଓ ଓଠ ଦେଖି, ଏକ ରୋଗୀ ମନ୍ତ୍ର ଖାଇବା ପରି ତାହାର ମଧୁରତା ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ? ତିନି ଭାବିଥିଲେ—କେବେ ସୀତାଙ୍କ ଦୁଇ ଭରି ଅଂଶ, ତାଳ ଫଳ ସଦୃଶ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବରେ କମ୍ପିତ ହେବାରେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବେ? ନିଶ୍ଚିତ, କଳା ନୟନ ସୀତା, ଦେମନ୍ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଥିବା, ରକ୍ଷକ ବିହୀନ, ଅନାଥ ମନେ ଏକ ଶରଣ ଖୋଜୁଥିବା ପରି କୌଣସି ଉଦ୍ଧାରକ ପାଉନାହିଁ। ରାମ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ—ଜନକ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ବହୁଅ, ଦେମନ୍ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୋଇ ଅଛନ୍ତି, କିପରି ତିନି ଘୁମୁଛନ୍ତି? ତିନି ଭାବିଥିଲେ—ସୀତା ନିଶ୍ଚିତ ଦେମନ୍ମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶରତ ଋତୁରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଉଦ୍ଭାସିତ ହେବେ, ଅନ୍ଧକାର ମେଘକୁ ଅପସାର କରି। ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବେ ଶ୍ରୀମତୀ ସୀତା ଦୁଃଖ ଓ ଉପବାସରେ, ନବ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ନବ ଦିନର କ୍ଷୁଦ୍ରତାରେ, ଅଧିକ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ରାମ ଭାବିଥିଲେ—କେବେ ତିନି ଦେମନ୍ମାନେର ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିପଦ ଫେରାଇପାରିବେ, ତାଙ୍କର ଛାତିରେ ବାଣ ଲଗାଇ, ନିଜ ମନର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିପାରିବେ? କେବେ ତିନି, ନିଜର ଧର୍ମମୟ ସୀତା, ଦେବୀ କନ୍ୟା ପରି, ଆଶାରେ ନିଜ ଗଳାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିପାରିବେ? କେବେ ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୂର ହେବାର ଦୁଃଖରୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ, କଳା ପୋଷାକ ରୁ ଧଳା ପୋଷାକକୁ ବଦଳାଇବା ପରି? ରାମ ଏଭଳି ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଶେଷରେ ଅସ୍ତମାନ ହେଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସାନ୍ତ୍ୱନାରେ ରାମ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ, ମନ ଅସ୍ଥିର ରହିଲା, ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନୟନ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି। ଏଉଁପରେ, ବିଭୀଷଣ ବିଭାଗର ରାମାୟଣର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଲଙ୍କାରେ ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା ଦେଖି, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ ନିଜ ମନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ମୁହଁ ନମାଇ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶରମିତ ହୁଏ। ରାବଣ କହିଲେ—ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ଲଙ୍କାକୁ ଏକ ମାତ୍ର ବାନର ଭଙ୍ଗ କରିଛି; ଜନକ କନ୍ୟା ସୀତାକୁ ଦେଖିଛି। ରାଜପାଳି ଓ ଦେବାଳୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ଅଗ୍ର ରାକ୍ଷସମାନେ ହତ, ଏବଂ ହନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲଙ୍କା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିବି? ଏବେ ଯୋଗ୍ୟ କ୍ରିୟା କଣ? ଆମେ ଏହାର ଉପାୟ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଯାହା କରାଯିବ ଭଲ ହେବ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଜୟ ସଦା ପରାମର୍ଶରେ ନିହିତ; ତେଣୁ ମୁଁ ପରାମର୍ଶକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଉଛି, ରାମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଚିନ୍ତା କରାଯିବା ଉଚିତ। ତିନି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମିଶି, ମିତ୍ର, ନାତ, ବିପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଜନା କରିଲେ, ତାହା ଉତ୍ତମ ପରାମର୍ଶ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏକାକି ଚିନ୍ତା କରାଯିବା, ଧର୍ମ ମାତ୍ର ଭାବିବା, କିମ୍ବା ଏକାକି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ସେ ମଧ୍ୟମ ମନ୍ୟ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଲାଭ ଓ ଅଲାଭ ଚିନ୍ତା ନ କରି, ଭାଗ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟାସ କରି ଅନ୍ତେ ଏହାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା, ସେ ନିମ୍ନ ମନ୍ୟ ହୁଏ। ଯେପରି ମନ୍ୟ ଉତ୍ତମ, ନିମ୍ନ, ମଧ୍ୟମ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ, ଏହିପରି ପରାମର୍ଶ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, ନିମ୍ନ, ମଧ୍ୟମ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ। ଯେଉଁଠି ଏକତା ଆସେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଉପଦେଷ୍ଟାମାନେ ପରାମର୍ଶରେ ନିବେଶିତ, ସେ ପରାମର୍ଶ ଉତ୍ତମ। ଅନେକ ମତ ଆସି, ପରେ ଏକତା ଆସିଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟମ। ଯେଉଁଠି ମତ ମିଶି, ବିରୋଧ ଏବଂ ଏକତା ନାହିଁ, କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ, ସେ ନିମ୍ନ ପରାମର୍ଶ। ତେଣୁ, ଉତ୍ତମ ମନ୍ୟମାନେ ଭଲ ଭାବରେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ; ତୁମମାନେ ସଠିକ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପତି କରନ୍ତୁ—ଏହା ମୋର ମତ। ରାମ, ହଜାର ହଜାର ବୁଦ୍ଧିମାନ ବାନରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ଲଙ୍କାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ଆମ ପାଇଁ ବିପଦ। ନିଶ୍ଚିତ, ରାଘବ ନିଜ ଭାଇ ଓ ସେନା ସହିତ ସମୁଦ୍ରକୁ ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ, ଯଥାଯଥ ଶକ୍ତି ଓ ତ୍ୱରାରେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ରମରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିପାରିବେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବେ; ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିରୋଧ ହେଲେ, ସହର ଓ ସେନା ପାଇଁ ଯାହା ଉପକୃତ, ସେହି ବିଷୟରେ ଭଲ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ। ଏଉଁପରେ ରାମାୟଣର ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ହାତ ଯୋଡି ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ—ଶତ୍ରୁ ଶକ୍ତି ଅଜଣା, ଚତୁର୍ୟ ଓ ନୀତି ନାହିଁ, ଆମେ କ୍ଲବ, ବେଶ, ଶୁଳ, ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଗୁଳି ରଖିଛୁ। ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ଥିଲେ, ଆପଣ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଭୋଗବତୀକୁ ପହଞ୍ଚି ସେର୍ପମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରିଥିଲେ। କୈଳାସ ଶିଖରରେ ବସୁଥିବା ଅନେକ ଯକ୍ଷମାନେ ଘିରି ତିନି ବଡ଼ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ଧନର ଲୋକପାଳକୁ ବଶ କରିଥିଲେ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଆପଣ ସମ୍ମାନିତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରିଷ୍ଟ ହୋଇ, ଲୋକପାଳକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ। ଯକ୍ଷମାନେକୁ ହତ କରି, ଉପଦ୍ରବ କରି, କୈଳାସ ଶିଖରରୁ ବିମାନ ଆଣିଥିଲେ। ଦାନବମାନେର ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁର୍ଜୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆପଣ ଜୟ କରିଥିଲେ, କୁମ୍ଭୀନାସୀକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିଲେ। ନିମ୍ନ ଲୋକକୁ ଯାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗମାନେ—ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, ଶଂଖ, ଜଟୀ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଶ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି, ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଶୌର୍ୟ ଓ ବିଜୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସ ଦେଇ, ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।