ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ହେ ସଉମିତ୍ରି, ତୁମେ ଥିଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ସମୁଦ୍ରରେ ଝାପି ଶୋଇ ପଡିବି; ଏଭଳି ଆଗ୍ନି ଭଳି ତୀବ୍ର ଆକାଂକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଜଳରେ ଶୋଇ ଆଗୁଣ ମୋତେ ଦହିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ବହୁତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆଶାରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚୁଛି—ସୀତା ଓ ମୁଁ, ଦୁହେଁ ଧରାଉପରେ ଏକାଠି ଶୋଇପାରିବୁ। ଏକ ଜମି ଜଳ ଥିଲେ ଯେପରି ଫସଲ ଦେଇଥାଏ, ଏହିଭଳି ସୀତାଂକର ସାନିଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚୁଛି; ତାଙ୍କର ଖବର ଶୁଣି ମୋ ଜୀବନ ଚାଲିଛି। ମୁଁ କେବେ ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ କୁହାଇ ଜିତି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସୌଭାଗ୍ୟର ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ, ଲୋଟସ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସୁନ୍ଦର କଟିଯୁକ୍ତ, ପୁନି ଦେଖିପାରିବି? କେବେ ମୁଁ ସୀତାଙ୍କର ଲୋଟସ୍ ମୁଖ, ମଧୁର ଦାନ୍ତ ଓ ଓଠ ଦେଖି, ଏକ ରୋଗୀ ମନ୍ଦ ଦେବୀ ଦେଉଁଥିବା ଔଷଧର ଭଳି, ତାହାରୁ ପାନ କରିପାରିବି? କେବେ ସୀତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଉନ୍ନତ ସ୍ତନ, ତାଳ ଫଳର ଭଳି, ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କମ୍ପିତ ହେବାର ଆନନ୍ଦ ମୁଁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି? ନିଶ୍ଚୟ, କଳା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୀତା, ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବରୋଧିତ, ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ ବିହିନ୍ନ, ଅନାଥ ମନୁଷ୍ୟ ଯେପରି ଆଶ୍ରୟ ଚାହେ, ସେଉଁଠି ରକ୍ଷା ପାଉନାହାନ୍ତି। ମୋର ପ୍ରିୟା, ଜନକ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା, ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦଶରଥଙ୍କର ବହୁଅ, କିପରି ଶୋଇପାରୁଛନ୍ତି? ସେ ଅଚଳ ଦାନବମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶରତ୍କାଳର ଚାନ୍ଦର କଳା ମେଘ ଭେଦି ଯେପରି ଉଦିତ ହୁଏ, ସେ ଏଭଳି ଉଦିତ ହେବେ। ସ୍ୱଭାବତଃ କ୍ଷୀଣ ସୀତା, ଦୁଃଖ ଓ ଉପବାସରେ, ସ୍ଥାନ ଓ କାଳ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ, ଅଧିକ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ କେବେ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବାଣ ବେଧି, ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ, ମୋର ମନର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିପାରିବି? ମୋର ଧର୍ମପରାୟଣ ସୀତା, ଦେବକନ୍ୟା ସମ, ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମୋର ଗଳାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁ ତ୍ୟାଗିବେ—ସେ ଦିନ କେବେ ଆସିବ? କେବେ ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିୟୋଗ ଜନିତ ଦୁଃଖରୁ ହଠାତ୍ ମୁକ୍ତି ପାଇବି, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ପୋଷାକ ଛାଡ଼ି ଧଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବି? ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ରାମ ବିଚାର କରୁଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଶେଷରେ ମୃଦୁ ଆଭା ନେଇ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ରାମ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଅଶାନ୍ତ ରହିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମାନେ ପଦ୍ମଦଳ ସମ। ଏବେ ଶୁଣ, ବିଜୟ କାଣ୍ଡର ଛଅଟିଏ ଅଧ୍ୟାୟ। ଲଙ୍କାରେ ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା ଦେଖି, ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ ମନେ ଦମିତ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେପରି ମହାତ୍ମା ହନୁମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଲଜ୍ଜିତ ହୁଏ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ଅଜୟ୍ୟ ଲଙ୍କାକୁ ଏକମାତ୍ର ବାନର ଭେଦି ପ୍ରବେଶ କରିଛି; ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛି। ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ଦେଉଳ ଭେଦିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲଙ୍କାକୁ ହନୁମାନ ଅସ୍ଥିର କରିଛି। ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କଣ କରିବି? ଏବେ କଣ ଉପାୟ ଉପଯୁକ୍ତ? ଆମେ ମିଳି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବ। ପ୍ରବୀଣମାନେ କହନ୍ତି, ବିଜୟ ସଦା ପରାମର୍ଶରେ ନିହିତ; ତେଣୁ, ରାମ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଉଛି। ତିନି ଜଣେ ଯେଉଁମାନେ ନୀତିର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ମିତ୍ର, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ—ଏମାନେ ଏକଠି ଆଲୋଚନା କରି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରି, ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ। ଏକାକି ବିଚାର କରି, ଏକାକି ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହି କିମ୍ବା ଏକାକି କାମ କଲେ, ସେ ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ। ଯିଏ ଉପକୃତି ଓ ଅପକୃତି ବିଚାର ନକରି, ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା ନ ରଖି, କାମକୁ ଅବହେଳା କରେ, ‘ମୁଁ କରିଦେବି’ ବୋଲି କହେ, ସେ ନିମ୍ନଜନ। ଯେପରି ପୁରୁଷମାନେ ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ, ନିମ୍ନ ଭାଗକୁ ବିଭାଜିତ, ପରାମର୍ଶ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ, ନିମ୍ନ ଭାଗକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଏକତା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ହୁଏ, ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ଆଲୋଚନାରେ ଲଗ୍ନ, ସେହି ପରାମର୍ଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅନେକ ମତ ପରେ ଏକତା ଯଦି ପୁନି ହୁଏ, ସେହି ପରାମର୍ଶ ମଧ୍ୟମ। ଯେଉଁଠାରେ ମତମତାନ୍ତର ଓ ଏକତା ନାହିଁ, ଲାଭ ମିଳେନାହିଁ, ସେହି ପରାମର୍ଶ ନିମ୍ନ। ତେଣୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ; ଏହି ମୋର ମତ। କାରଣ, ରାମ ଦଶହଜାର ବାନର ସେନା ସହିତ ଲଙ୍କା ଦିଗରେ ଆସୁଛନ୍ତି, ଆମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଆପଦ। ରାଘବ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଓ ସେନା ସହିତ ସହଜରେ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିପାରିବେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବେ; ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ବାନରମାନେ ବିପକ୍ଷରେ ରହିବାରୁ, ନଗର ଓ ସେନା ପାଇଁ ଯାହା ଉପକୃତିକର, ତାହା ଭଲ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କର। ଏବେ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେଇ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ହାତ ଯୋଡି, ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଶତ୍ରୁର ଶକ୍ତି ଅଜ୍ଞାନ, ନୀତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅଭାବରେ, ମୋ ରାଜା, ଆମେ ଦଣ୍ଡ, ଶୂଳ, ଶକ୍ତି, ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଛୁ। ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଭୋଗବତୀରେ ପହଞ୍ଚି, ଯୁଦ୍ଧରେ ସର୍ପମାନେକୁ ଜିତିଥିଲେ। କୈଳାସ ଶୃଙ୍ଗରେ ଅନେକ ଯକ୍ଷମାନେ ଦେଖା ଦେଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଆପଣ ମହାବଧ କରି, ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ କୁବେରଙ୍କୁ ବଶ କରିଥିଲେ। ଆପଣ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଖ୍ୟତାରେ ପ୍ରଶଂସିତ, କ୍ରୋଧରେ ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇଥିଲେ। ଅନେକ ଯକ୍ଷମାନେକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରି, ଏହି ବିମାନ କୈଳାସ ଶୃଙ୍ଗରୁ ଆଣିଥିଲେ।