ବାନରମାନେ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଇ ଦେଖିଲେ — ସମୁଦ୍ର ତାଳମାଳ ହେଉଛି, ତାହାର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଉତ୍ତଳ ହୋଇ ଗଞ୍ଜି ଗଞ୍ଜି ଚାଲିଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚିତ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ନୀଳ ବାନରସେନାକୁ ନିୟମାନୁସାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିଥିଲେ। ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ — ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ — ସେନାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚାରିପାଖରେ ଚକ୍କର କଟୁଥିଲେ। ସେନା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ନଦୀ କୂଳରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଖରେ ଦେଖି କହିଲେ — “କହାଯାଏ ଯେ, ସମୟ ଗତିରେ ଦୁଃଖ ହ୍ରସ୍ତି ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରତିଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟାକୁ ଭାବୁଛି।” ଏହି ବେଳେ ରାମ ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖ ଭାବରେ କହିଲେ — “ଓ ବାୟୁ, ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛ, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କର; ତୁମେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ସ୍ପର୍ଶ ଆଣିଛ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଆମର ଦୃଷ୍ଟିର ମିଳନ ଅଛି। ଏହି ବିରହ ଆଗ୍ନି ମୋ ଦେହକୁ ଦହି ଦେଉଛି, ମନେ ହେଉଛି ମୁଁ ବିଷ ପିଇଥିବି। ‘ହା, ମୋର ରକ୍ଷକ!’ — ଏହି ଶବ୍ଦ ମୋର ପ୍ରିୟା କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ହରଣ କରାଯାଇଥିଲା।” “ବିରହର ଇନ୍ଧନ ଓ ଚିନ୍ତାର ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିରେ ଦିନ ଓ ରାତି ମୋ ଦେହ ଦହିଯାଉଛି। ଓ ସଉମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏହି ସମୁଦ୍ରରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଇ ଶୁଇବି, ତୁମେ ନଥିଲେ; ତେଣୁ ଦେହରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଳରେ ଶୁଇଲେ ଦହିବି ନାହିଁ। ବିରହରେ ଏତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାରେ ଜୀବନ ରହିପାରିବ — ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ପ୍ରିୟା ଭୂମିରେ ସହିତ ଶୁଇବା। ଜଳ ଥିବା ଖେତ ଓ ନଥିବା ଖେତ ପରି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟରେ ଜୀବନ୍ତ ରହିଛି; ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶୁନି ମୁଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହିପାରିଛି।” “କେବେ ମୁଁ ମୋର ଶତ୍ରୁମାନେ କୁ ଜୟ କରି, ଲୋଟସ୍-ନୟନ ଓ ସୁନ୍ଦର କମର ଥିବା ସୀତାକୁ ଦେଖିବି? କେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଲୋଟସ୍-ମୁଖ, ଅନ୍ନ-ଦ୍ୱାର ସୁନ୍ଦର ଦନ୍ତ ଓ ତାଳ, ଉପରେ ହାତ ଦେଇ, ଏକ ରୋଗୀ ଧାତୁ ଖାଉଥିବାପରି, ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ପିଇବି? ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଉନ୍ନତ ଅସ୍ଥି, ତାଳ ଫଳ ପରି, ମୋତେ ବାହୁଡ଼ି ଦେଇ କମ୍ପିବାବେଳେ, ସେମାନେ ମୋତେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ?” “ଏହି କଳା ନୟନ ଥିବା ସୀତା, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରା, ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ ନାହିଁ, ଏକ ତ୍ୟାଗ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ପରି ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜୁଛନ୍ତି। ଜନକ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କର ବହୁ, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଶୁଇଛନ୍ତି? ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ ଅବିଚଳ ରାକ୍ଷସୀମାନେ କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶରଦ ଋତୁରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କଳା ଧାରା ମেঘକୁ ଅପସାର କରିବାପରି, ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ। ସ୍ବଭାବରେ ଶ୍ଳିମ୍ନ ସୀତା ଏବେ ବିରହ ଓ ଉପବାସରେ ଅଧିକ ଶ୍ଳିମ୍ନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ।” “କେବେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସରାଜ ଚେଷ୍ଟରେ ବାଣ ଭୋକି ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ଫେରାଇବି, ଓ ମୋ ମନର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବି? କେବେ ମୋର ଧର୍ମନ୍ୟାୟୀ ସୀତା, ଦେବୀମାନେ ପରି, ଆଶାରେ ମୋ ଗଳାକୁ ବାହୁଡ଼ି ଦେଇ ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିବେ? କେବେ ମୁଁ ଏହି ଭୟାନକ ବିରହ ଦୁଃଖରୁ ହଠାତ୍ ମୁକ୍ତି ପାଇବି, ଏକ କଳା ପୋଷାକ ରୁ ଧଳା ପୋଷାକକୁ ବଦଳାଇବାପରି?” ଏପରି ରାମ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଶେଷରେ ମନ୍ଦ ଆକୃତିରେ ଅସ୍ତମାନ୍ତ ହେଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ରାମ ସନ୍ଧ୍ୟା ବିଧି କରିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ସୀତାଙ୍କୁ ମନେ କରି ବିଚଳିତ ହେଇ ରହିଲା, ଯେଉଁ ସୀତାର ଚକ୍ଷୁ ଲୋଟସ୍ ପତ୍ର ପରି। ଏଉଁ ଦିନ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଲଙ୍କାରେ ଦେଖାଗଲା ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା — ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ଦୁଃଖିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ମୁହଁ ନମାଇ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଠାରେ କହିଲେ, ଏପରି ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ମହାତ୍ମା ହନୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଲଜ୍ଜିତ ହେବେ। ଲଙ୍କା — ଦୁର୍ଜୟ ନଗର — ଏକ ମାତ୍ର ବାନର ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି; ଜନକର କନ୍ୟା ସୀତା ଦେଖାଯାଇଛି। ରାଜପାଳି ଓ ମନ୍ଦିର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ମହାନଗର ହନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ତାହାପରେ ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — “ତୁମେମାନେ ପାଇଁ କଣ କରିବି? ଏବେ କଣ ଉପାୟ ଅଛି? ଆମେ ଯାହା କରିପାରିବା, ତାହା ଭଲ ଭାବରେ କରିବା ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଦରକାର। ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ କହନ୍ତି — ଜୟର ମୂଳ ଉପଦେଶରେ ଅଛି; ତେଣୁ ରାମ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ, ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ।” “ତିନିଜଣେ ମିଶି ଯେଉଁ ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ମାନେ ନୀତିର ଜ୍ଞାନରେ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ହେଉନ୍ତି ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ କିମ୍ବା ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ — ଏପରି ଯେଉଁ ମିଶି ଆଲୋଚନା କରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ହେବେ। ଯେଉଁ ଏକା ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ଏକା ଧର୍ମରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଏକା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ। ଯେଉଁ ଲୋକ ମେରିଟ ଓ ତ୍ରୁଟି ନିର୍ଣୟ କରିନାହିଁ, ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା କରିନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ‘ମୁଁ କରିଦେଉଛି’ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିମ୍ନତମ ପୁରୁଷ। ଯେପରି ଲୋକ ଉଚ୍ଚ, ନିମ୍ନ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଏପରି ପରାମର୍ଶ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ନିମ୍ନ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।” “ଯେତେବେଳେ ଏକତା ଆସିଥାଏ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ଆଲୋଚନାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେହି ପରାମର୍ଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅନେକ ମତ ଆସି ଏକତା ଆସିଥାଏ, ସେହି ପରାମର୍ଶ ମଧ୍ୟମ। ଯେଉଁଠି ମତ ଉପରେ ଭରସା କରି, ରାଗ-ବିରାଗ ହୋଇ ଏକତା ନାହିଁ, ଉପକାର ମିଳେନାହିଁ, ସେହି ପରାମର୍ଶ ନିମ୍ନ। ତେଣୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଦରକାର; ସମସ୍ତେ ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତୁ — ଏହି ମୋର ମତ। କାରଣ, ରାମ ହଜାର ହଜାର ବିଦ୍ୱାନ୍ ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରା, ଲଙ୍କା ନଗର ଉପରେ ଆସୁଛନ୍ତି — ଆମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଭୟ।