ସୁମତି ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମିଳନ ପରେ, ଦୁଇଜଣେ ପରସ୍ପର ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ପରେ, ସୁମତି ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ କହିଲେ— “ଅତିଶୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କେ ହେଉଛନ୍ତି? ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ ବୀର୍ୟଶାଳୀ, ହାତୀ ଓ ସିଂହଙ୍କ ଚାଳି ପରି ଚାଲିବା, ବାଘ ଓ ବଳଦ ପରି ଶୂର, ମନ୍ଦିରା ରେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମାନେ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି ବିସ୍ତୃତ, ତାଙ୍କଠାରେ ତଳୱାର, ଧନୁ, କୁଇଭର ରହିଛି; ସେମାନେ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଆଶ୍ବିନୀ କୁମାର ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଦେବତାମଣ୍ଡଳରୁ ଆସିଥିବା ଅମରମଣ୍ଡଳ ପରି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପଦଯାତ୍ରା କରି ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଲେ, କାହା ପାଇଁ ଆସିଲେ, କାହାର ପୁତ୍ର? ଏଉଁ ଦେଶକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଆକାଶକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏମିତି ଏଉଁ ଦୁଇ ଯୁବକ ଏଉଁ ଭୂମିକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି; ଦେଖିବା, ଚାଲିବା, ଉଚ୍ଚତାରେ ସମାନ। ଏମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରମଣ୍ଡଳ ଏଉଁ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ପଥରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, କାହା ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି? ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ସୁମତିଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ— ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ ରେ ରହିବା, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବଧ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ, ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ, ପରମ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନିତ କଲେ। ଏପରେ, ଦୁଇ ରାଘବ, ଏଉଁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇବା ପରେ, ଏଉଁ ଦିନ ରାତି ରହି, ମିଥିଳା ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ମିଥିଳା ର ଶୁଭ ନଗର ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ‘ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତମ!’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି, ମିଥିଳାକୁ ଅତି ଆଦର ଦେଲେ। ଏଉଁ ମିଥିଳା ନଗର ନିକଟରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ, ଜନଶୂନ୍ୟ, ମନୋହର ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ରାଘବ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ଏହି ନିବାସ ଆଶ୍ରମ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ କାହିଁକି ଏଠାରେ କୌଣସି ତପସ୍ୱୀ ନାହିଁ? ଏହି ଆଶ୍ରମ କାହାର?” ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— “ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି, ଏହି ଆଶ୍ରମ କାହାର, ଯାହାକୁ ଏକ ମହାତ୍ମା କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଏକ ସମୟରେ ମହାପୁରୁଷ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଦର କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ, ଅହଲ୍ୟା ସହିତ ଗୌତମ ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏକ ସମୟରେ, ଗୌତମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଜାଣି, ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ଏକ ମୁନିର ରୂପ ଧରି, ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ଯେଉଁମାନେ ସଂଯୋଗ ଚାହୁଁନ୍ତି, ସେମାନେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।’ ଅହଲ୍ୟା, ଏହି ମୁନି ରୂପରେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ପରିଚୟ କରି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମା, ଅବିଚାରରେ କୌତୁହଳରୁ ଦେବତାରାଜଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରିଲେ। କାମ ନିର୍ବାହ ପରେ, ଅହଲ୍ୟା କହିଲେ— ‘ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦେବତାରାଜ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଅ।’ ତାପରେ, ଗୌତମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ, ଅହଲ୍ୟା କହିଲେ— ‘ମହାଦେବ, ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ, ଦୁଇଜଣେ ଗୌତମଙ୍କୁ ରକ୍ଷିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।’ ଇନ୍ଦ୍ର ହସି କହିଲେ— ‘ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯାଏ।’ ସଂଯୋଗ ପରେ, ଏକାବାରେ ଏହି ଅଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ। ଏଉଁ ପରେ, ଗୌତମଙ୍କ ଭୟରେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେଖିଲେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଉଛନ୍ତି। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳିତ କରିପାରିନଥିବା, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି, ଗୌତମ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ତୃଣ ଓ କୁଶ ନେଇ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବତାରାଜ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି, ମୁହଁ ଫିକା ହେଉଛି। ଗୌତମ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମୁନି ରୂପରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ— ‘ମୋର ରୂପ ଧରି ତୁମେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛ; ତୁମେ ଫଳହୀନ ହେବା।’ ଏହି କ୍ରୋଧରେ, ଗୌତମ କହିବା ସହିତ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଏପରେ, ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଶାପ ଦେଇ, ଗୌତମ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ— ‘ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଏଠାରେ ରହିବା; ଏଠି ଅଶ୍ରମରେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଖରେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ପବନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଉପବାସ, ତପରେ ଦଗ୍ଧ, ଭସ୍ମ ଉପରେ ଶୟନ କରି ରହିବା।’ ‘ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ତୁମେ ପବିତ୍ର ହେବା। ତାଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼ି, ଆନନ୍ଦରେ ତୁମ ରୂପୁକୁ ପୁନର୍ବାସ କରି, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବା।’ ଏହି ଭାବରେ ଶାପ ଦେଇ, ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି, ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଶିଖରରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଉଁ ଅଂଶ ପରେ, ଏବେ ଗୌରବମୟ ବାଲକାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ଚଉଉଁଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ କରିଛି। ଏହି ଶାପରେ ଫଳହୀନ ହେଇ, ଭୟଭୀତ ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନେ, ଅଗ୍ନି ଆଦି ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣମାନେଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— ‘ମହାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବାଧା ଦେଇ, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ତାଙ୍କ ଶାପରେ ମୁଁ ଫଳହୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ଅହଲ୍ୟା ପ୍ରତ୍ୟାକ୍ଷିତ; ଏହି ମହାଶାପରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛି। ତେଣୁ, ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ କରିଥିବା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଫଳଦାୟୀ କରିବାକୁ ସମସ୍ତେ, ଋଷି, ଚାରଣମାନେ ସହିତ ଉପାୟ କରିବେ।’ ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ, ଅଗ୍ନି ଆଦି ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ସହିତ, ପିତୃମାନେ ନିକଟକୁ ଆସି, ମାରୁତମାନେ ସହିତ କହିଲେ— ‘ଏହି ମେଢ଼ାର ଶୁକ୍ରାଣୁ ସ୍ଥିତ; ଇନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ରାଣୁହୀନ; ମେଢ଼ାର ଶୁକ୍ରାଣୁ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଦିଅ।