କୁଶାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ବିଶାଳ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସୋମଦତ୍ତ। ସୋମଦତ୍ତଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଖ୍ୟାତିସମ୍ପନ୍ନ କାକୁତ୍ସ୍ଥ। ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅଜୟ, ଏହି ସହରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ନାମ ସୁମତି। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଦୟାରେ, ବୈଶାଳୀର ସମସ୍ତ ରାଜା ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଉତ୍ତମ, ଶୂର ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଆଜି ରାତିରେ ଆମେ ଏକ ରାତି ସୁବିଧାରେ ଶୁଇବା; ଆଗାମୀ ସକାଳେ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଜନକଙ୍କୁ ଦେଖିବା। ସୁମତି, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସମ୍ବଦ୍ଧରେ ଶୁଣି, ଖ୍ୟାତିସମ୍ପନ୍ନ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଫେରି ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ସହିତ ଉଚ୍ଚତମ ସମ୍ମାନ କରି, ହାତ ହୋଇ ନମସ୍କାର କରି, ସୁମତି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସୁମତି କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ଯେଉଁ ଭୂମିକୁ ତୁମେ ପଦାର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି; ତୁମେ ଦେଖିବା ପରେ ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।” ଏହିପରେ, ବାଲକାଣ୍ଡର ଅଟ୍ଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ମିଳିବା ପରେ ଏକାଉଁଠି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର କରି, ସମ୍ବାଦ ଶେଷ ହେଲାବେଳେ, ସୁମତି ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଧନ୍ୟ ହେଉ। ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ଏମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରାକ୍ରମର ସମାନ, ହାତୀ ଓ ସିଂହର ପଦଚାଳନା, ବାଘ ଓ ବଳଦର ପରି ଶୂର। କମଳ ପତ୍ର ଭଳି ଚଉଡ଼ିଆ ଆଖି, ତଳୱାର, ତୀର ଓ ଧନୁ ଧରି, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଏମାନେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ପରି ସୁନ୍ଦର। ଏମାନେ ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଛନ୍ତି? କିପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି? ଏମାନେ କିଏ? ଏମାନେ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଲଙ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ଦୁଇଜଣେ ସମାନ ଉଚ୍ଚତା, ଚାଳ ଓ ଆଚରଣରେ। ଏମାନେ ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ପଥରେ ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ କିପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି? ମୁଁ ଏହି ତଥ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ରହିବା, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନିଧନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ କଥା ବିବରଣା କଲେ। ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ମହାବଳୀ ଓ ସମ୍ମାନନୀୟ, ସମ୍ମାନରେ ଗୃହଣ କରାଗଲେ। ଏହିପରେ, ସୁମତିଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇଁ, ଦୁଇ ରାଘବ, ଏକ ରାତି ଅତିତ କରି, ମିଥିଲା ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଜନକଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ସହର ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ “ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତମ!” ବୋଲି ମିଥିଲାର ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ଆଦର କଲେ। ମିଥିଲା ନିକଟର ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ, ରାଘବ ଏକ ପୁରାତନ, ନିରଜନ ଓ ମନୋହର ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ସ୍ଥାନ ଆଶ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠି କୌଣସି ତପସ୍ୱୀ ନାହିଁ। ଏହା କିଏଙ୍କ ପୁର୍ବ ଆଶ୍ରମ?” ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବାକ୍ପଟୁ ଓ ଗୁଣୀ, କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହା କହିବି, ଏହି ଆଶ୍ରମ କିଏଙ୍କ; ଏହା କିପାଇଁ ଶାପିତ ହୋଇଛି। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୌତମଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଏଠି ଗୌତମ ଓ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମା ଅହଳ୍ୟା ନିରନ୍ତର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଗୌତମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଏକ ଋଷିର ରୂପ ଧରି ଅହଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ମିଳନ ଚାହିଁଛନ୍ତି, ସମୟ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ସହିତ ମିଳନ ଚାହେଁ।” ଅହଳ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଋଷିର ରୂପରେ ଚିହ୍ନି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଅବିବେକରେ, ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ମିଳନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଏହିପରେ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେବା ପରେ, ଅହଳ୍ୟା ଦେବତାମାନେ ନେତାକୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ଯାଉ।” ଅହଳ୍ୟା ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ଦୟାକରି ଗୌତମ ଓ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।” ଇନ୍ଦ୍ର ହସି କହିଲେ, “ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯେପରି ଆସିଛି, ସେପରି ଯିବି।” ଏହିପରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମିଳନ ଶେଷ, ଇନ୍ଦ୍ର ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ଗୌତମଙ୍କ ଭୟରେ ଦୃତ ଚାଲି, ଦେଖିଲେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଯିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ, ଏହି ତପସ୍ୱୀ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଗୌତମଙ୍କୁ ତୀନ୍ଦନ ଓ କୁଶ ନେଇ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ନେତା ଭୟଭିତ ହେଲେ, ମୁହଁ ଫିକା ହେଲା। ଗୌତମ ଋଷିର ରୂପରେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଗୌତମ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ କହିଲେ, “ମୋ ରୂପ ଧରି, ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ; ଏହିପାଇଁ, ତୁମେ ଫଳହୀନ ହେବା।” ଗୌତମଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ଅସଂଖ୍ୟ ଆଖି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୁକ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହିପରେ, ଗୌତମ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଶାପ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ କହିଲେ, “ବହୁ ହଜାର ବର୍ଷ ଏଠି ରୁହିବା। ଏଠି ହବାର ଦ୍ୱାରା, ଉପବାସ, ତପସ୍ୟାର ତାପରେ, ଭସ୍ମ ଉପରେ ଶୁଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଏଠି ରୁହିବା। ଯେବେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିବେ, ତୁମେ ପବିତ୍ର ହେବା। ତାଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ, ଲୋଭ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ଆନନ୍ଦରେ, ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ରୂପ ପୁନଃ ଲାଭ କରି, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବା।