ଶୃଞ୍ଜୟଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ମହାନ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପୀ ସହଦେବ। ସହଦେବଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ କୁଶାଶ୍ୱ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣଧାମ ଥିଲେ। କୁଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶୂର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଦତ୍ତ; ସୋମଦତ୍ତଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ କାକୁତ୍ସ୍ଥ। ସେଇ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁଅ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ, ଏହି ସହରରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ନାମ ସୁମତି, ଯିଏ ଅଜୟ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ କୃପାରେ, ବୈଶାଳୀର ସମସ୍ତ ରାଜା ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଉତ୍ତମ, ପ୍ରବଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଆଜି ରାତି ଆମେ ସୁଖରେ ଏକ ରାତି ରହିବା; କାଲି ସକାଳେ, ହେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ତୁମେ ଜନକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବ। ସୁମତି, ତାଙ୍କ ମହାନ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ବହୁତ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରି, ଶୀଘ୍ର ଫେରି ଆସିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁମାନ୍ୟ, ବନ୍ଧୁଗଣଙ୍କ ସହିତ ଉତ୍ତମ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ହାତ ଜୋଡି, କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ଅତି ସଉଭାଗ୍ୟବାନ୍, ହେ ମୁନି, ଯେ ଆପଣ ମୋ ଭୂମିକୁ ପଦାର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କେହି ନାହାନ୍ତି।” ଏହିଭଳି ମହାନ ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ମିଳିବା ପରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର କୁଶଳ ଜାଣିଲେ, ସଂଳାପ ଶେଷରେ ସୁମତି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରତାପୀ, ହାତୀ ଓ ସିଂହଙ୍କ ଚାଳ ଭଳି ଗମନ, ବୀର, ବାଘ ଓ ବୃଷଭ ସମ ଦୃଢ଼— କିଏ ଏମାନେ? ଏମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମପତ୍ର ସମାନ, ତଳୱାର, ତୁଣୀର, ଧନୁଷ୍ଧାରଣ କରି, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଏମାନେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଭଳି ସୁନ୍ଦର। କୌଣସି ଦେବଲୋକର ଅମରା ଭଳି ଏମାନେ ପଦେ ପଦେ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି, କାହାର ସନ୍ତାନ ଏମାନେ, ମୁନିବର? ଏମାନେ ଏଇ ଭୂମିକୁ ଏପରି ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଆକାଶକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି। ଦେଖିବାକୁ ଏମାନେ ଏକ ଅନ୍ୟକ ଅନ୍ୟକ ସମାନ। ଏମାନେ କେଉଁ ଦୁର୍ଗମ ପଥରେ, ଏମିତି ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି? ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯାହା ଘଟିଥିଲା ସେସବୁ କଥା କହିଦେଲେ— ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ତାଙ୍କର ବାସ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବଧ, ଏସବୁ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ସହିତ, ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଉଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ କଲେ। ଏପରି ଉତ୍ତମ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇ, ଦୁଇ ରାଘବ ଏଠାରେ ଏକ ରାତି ରହି, ପୁନି ମିଥିଳା ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଜନକଙ୍କ ପବିତ୍ର ନଗରୀ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଋଷି ମିଥିଳାକୁ “ଅତି ଉତ୍ତମ! ଅତି ଉତ୍ତମ!” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଓ ଅତି ମାନ ଦେଲେ। ମିଥିଳା ନିକଟର ଏକ ଛାୟାମୟ ଅରଣ୍ୟରେ, ରାଘବ ଏକ ପୁରାତନ, ତ୍ୟାଗାବସ୍ଥାର ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଏଠି ଆଶ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ତାପସ ନାହାନ୍ତି। ଏହା କାହାର ପୂର୍ବତନ ଆଶ୍ରମ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି କହିଲେ— “ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି। ଏହି ଆଶ୍ରମ ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଶାପିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଥିଲା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏଠି ଗୌତମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେଉଁଠି ଗୌତମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଜାଣି, ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଋଷି ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ଯେଉଁମାନେ ସଂଯୋଗ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଚିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ସହିତ ସଂଯୋଗ ଚାହେଁ।’ ଅହଲ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ରାଘବ କୁଳର ଶୋଭା, ଅବିବେକବଶତଃ ଦେବରାଜଙ୍କୁ ଜିଜ୍ଞାସାବଶତଃ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। କାମ ସାଧନ ହେବା ପରେ, ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦେବେଶ; ଏଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଆନ୍ତୁ।’ ଏବଂ ଅହଲ୍ୟା କହିଲେ— ‘ଗୌତମଙ୍କୁ ଆପଣ ଓ ମୋତେ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତୁ।’ ଇନ୍ଦ୍ର ହସି କହିଲେ— ‘ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯେପରି ଆସିଥିଲି ସେପରି ଚାଲିଯିବି।’ ଏପରି ସଂଯୋଗ ପରେ, ସେ ହୁଟହୁଟି ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ଗୌତମଙ୍କ ଭୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦୃତ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ଏବେ ଦେଖିଲେ ମହାମୁନି ଗୌତମ ପବିତ୍ର ଜଳେ ସ୍ନାନ କରି, ଦୂର୍ଲଭ ତପୋବଳରେ ଦୀପ୍ତ, ଅଗ୍ନି ସମାନ ଜ୍ଵଲନ୍ତି ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବରାଜ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ମୁହଁ ଫିକା ହେଲା। ଗୌତମ ଋଷି ତାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତପସ୍ଵୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ— ‘ମୋ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତୁମେ ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛ, ଦୁଷ୍ଟମନା! ତେଣୁ ତୁମେ ଫଳହୀନ ହେବ।’ ଏହିପରି ଶାପ ଦେବା ସହିତ, ସହସ୍ରନେତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଏପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାପି, ଗୌତମ ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପିଲେ— ‘ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଏଠି ରହିବା, ବାୟୁ ଖାଇବା, ଉପବାସ କରିବା, ତପୋତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଦହିତ ହେବା, ଅଗ୍ନିର ଭସ୍ମରେ ଶୋଇବା, ସମସ୍ତ ଜୀବରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା। ଯେବେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ତେବେ ତୁମେ ପବିତ୍ର ହେବ।