ଏଠି ଏକ ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ମାତା ଓ ପୁଅ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଅନୁଯାୟୀ ଦିବ୍ୟ ଦେହରେ ଏହି ତପୋବନରେ ବିଚରଣ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର କାମ୍ୟ ସାଧିତ ହେଲାପରେ, ମାତା-ପୁଅ ଦୁଇଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦେବଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ । ଏହି ସ୍ଥାନଟି, ରାମ, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଏକ ସମୟରେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥଳ ଥିଲା । ଏଠାରେ ଦିତି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ । ଏଠି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଏକ ମହାଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ବିଶାଳ, ଯିଏ ଅଲମ୍ବୁଷାଙ୍କ ପୁତ୍ର । ସେଉଁଠି ବିଶାଳ ନାମକ ଏହି ସହର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ବିଶାଳଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପ୍ରବଳ ହେମଚନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କ ପରେ ସୁଚନ୍ଦ୍ର, ସୁଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଧୂମ୍ରାଶ୍ୱ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶୃଞ୍ଜୟ । ଶୃଞ୍ଜୟଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରବଳ ସହଦେବ, ସହଦେବଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ କୁଶାଶ୍ୱ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ । କୁଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୋମଦତ୍ତ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କକୁତ୍ସ୍ଥ । ସେଉଁଠି ବର୍ତ୍ତମାନ ଯିଏ ବସିଥିଲେ, ସେ ଅପରାଜିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୁମତି । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ କୃପାରୁ, ଏଠିର ସମସ୍ତ ରାଜା ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଶୂର, ଉତ୍ତମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇଥିଲେ । ଏଠି ଆମେ ଏକ ରାତି ବିଶ୍ରାମ କରିବା, ପରଦିନ ସକାଳେ ତୁମେ ଜନକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବା, ରାମ । ସୁମତି, ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ । ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ, ହାତ ଜୋଡି, ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ରୟ ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଂକ୍ତିରେ ଏହି ଭୂମିରେ ଶୁଭ ଦେଖିଲି; ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋପରି ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କେହି ନାହିଁ ।” ଏହିପରେ, ସମ୍ମାନ ବିନିମୟ ଓ ମଙ୍ଗଳାଳୋଚନା କରି, ସୁମତି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ର୍ନ କଲେ, “ମୁଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହେଁ—ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭଳି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଗଜ ଓ ସିଂହଙ୍କ ଚାଳ ଭଳି ଚାଲିଥିବା, ଶୂରବୀର, ବାଘ ଓ ବୃଷଭ ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ । ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅମ୍ବୁଜପତ୍ର ସମାନ ବିଶାଳ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ତଳୱାର, ତୁଣୀର ଓ ଧନୁଷ୍ୟ; ସେମାନେ ଯୁବାନ୍ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଭଳି । ଏଠି କିପରି ଆସିଛନ୍ତି, କାହିଁକି ପଦେ ପଦେ ଚାଲି ଆସିଛନ୍ତି, କିଏଙ୍କ ପୁଅ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ । ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଏହି ଭୂମିକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି, ଦେଖିବାକୁ ଏକ ରୂପ, ଏକ ଚାଳ, ଏକ ଚରିତ୍ର । ସେମାନେ ଏତେ କଷ୍ଟଦାୟକ ମାର୍ଗ ଦେଇ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି? ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ ।” ତାହା ସୁନି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ ରହିବା, ରାକ୍ଷସ ବଧ ଓ ସବୁ ଘଟଣା ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଦେଲେ । ଏହା ଶୁଣି, ସୁମତି ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ । ସେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲେ । ଏକ ରାତି ଏଠି ରହି, ଦୁଇ ରାଘବ ମିଥିଳା ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ । ମିଥିଳା ସହର ଦେଖି, ସବୁ ଋଷି ଏହି ସହରକୁ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଓ ଅତିମାନ୍ୟ କଲେ । ଏଠି, ମିଥିଳା ସହରଠାରୁ ଏକ ଶୁଭ ଉଦ୍ୟାନ ଭିତରେ, ରାଘବ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ, ନିରଜନ କିନ୍ତୁ ମନୋହର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଆଶ୍ରମ ଭଳି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ କାହିଁକି ଏଠି କୌଣସି ତପସ୍ବୀ ନାହାନ୍ତି? ଏହି ଆଶ୍ରମ କାହାର ଥିଲା?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ରାଘବ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି—ଏହା ପୂର୍ବେ ଏକ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ରୋଷରେ ଶାପିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଆଶ୍ରମ ଥିଲା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ, ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ । ଏଠି ସେ ଅହଲ୍ୟା ସହିତ ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ । ଏକଦିନ, ଗୌତମ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବ, ସଚୀପତି, ଏକ ଋଷି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଯେଉଁମାନେ ସଂଯୋଗ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଥାସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ସଂଯୋଗ ଚାହେଁ ।’ ଅହଲ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଋଷି ରୂପରେ ଚିହ୍ନି, ରଘୁବଂଶୀ, ଅବିବେକବଶତଃ ଦେବରାଜଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ମତି ଦେଲେ । କାମ୍ୟ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହେଲାପରେ, ଅହଲ୍ୟା କହିଲେ, ‘ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲି, ଦେବେଶ, ଏଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଆନ୍ତୁ । ଗୌତମଙ୍କୁ ଆମେ ଦୁହେଁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।’ ଇନ୍ଦ୍ର ହସି କହିଲେ, ‘ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯେପରି ଆସିଥିଲି ସେପରି ଚାଲିଯିବି ।’ ଏପରି ସଂଯୋଗ ପରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ତା’ପରେ ଭୟ ଓ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଚାଲିଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିଲେ ମହାମୁନି ଗୌତମ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ଦେବ-ଦାନବଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ, ତପସ୍ୟାଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ, ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଗ୍ନି ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହାତରେ ଶମୀଦଳ ଓ କୁଶା ନେଇ ଆସୁଥିବା ମହାମୁନି ଦେଖି, ଦେବେଶ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ମ୍ଲାନ ହେଲା ।