ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟବାୟୁଙ୍କ ଜଗତରେ ଅନେକ ପୁତ୍ରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଚଳିବାର ଅନୁମତି ଦେଲେ । ଦିତି ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ମାରୁତ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ ବୋଲି କହିଲେ । ଏହା ଶୁଣି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ ପୁରନ୍ଦର, ବଳକୁ ନିହତ କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର, ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ମାତା, ଆପଣ କହିଥିବା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନିଶ୍ଚୟ ହେବା । ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚଳିବେ ।” ଏଭଳି ଦିତି ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ତପସ୍ୟା କରିବା ପରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ କହାଯାଇଛି, ସେମାନେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ । ଏଠା ହେଉଛି ମହେନ୍ଦ୍ର ବାସ କରିଥିବା ସ୍ଥାନ । ଏଠାରେ ଦିତି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ଏଠାରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁତ୍ର, ଅଲମ୍ବୁଷାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବିଶାଳ, ଏଠାରେ ବିଶାଳା ନାମକ ନଗର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ବିଶାଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେମଚନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କ ପରେ ସୁଚନ୍ଦ୍ର, ସୁଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧୂମ୍ରାଶ୍ୱ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୃଞ୍ଜୟ, ଶୃଞ୍ଜୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ସହଦେଵ, ସହଦେଵଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶାଶ୍ୱ, କୁଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୋମଦତ୍ତ, ସୋମଦତ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁମତି, ଏହି ନଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଜୟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଦୟାରେ ବୈଶାଳୀର ସମସ୍ତ ରାଜା ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଉତ୍ତମ, ପ୍ରବଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ । ଏଠାରେ ଏକ ରାତି ଆମେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା; ପରେ ଜନକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବା ଉଚିତ । ସୁମତି, ବିଶ୍ଵାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି, ଗୁରୁ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ସହିତ ଉଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ନମସ୍କାର କରି କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ବିଶ୍ଵାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋ ଭୂମିକୁ ଆପଣ ପଦାର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋତେ ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କେହି ନାହିଁ ।” ଏଉଁ ସ୍ଲାଗ୍ନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶ ଶର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ସମତି ଓ ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଏକାପରେକା କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସମତି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ, ଦେବତାମାନେ ପରି ପ୍ରବଳ, ହାତୀ ଓ ସିଂହ ପରି ଚାଳ, ବୀର, ବାଘ ଓ ବଳଦ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି? ଲାଟସ୍ ପତ୍ର ପରି ଚଉଡ଼ ଆଖି, ତଳୱାର, କୁଇଭର, ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ପରି ସୁନ୍ଦର । ଏମାନେ ଦେବଲୋକର ଅମରମାନେ ପରି ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଛନ୍ତି, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛନ୍ତି, କେଉଁ ଜନଙ୍କ ପୁତ୍ର?” “ଏମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଏହି ଭୂମିକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଛନ୍ତି; ଦେଖିବାକୁ, ଚାଳ ଓ ଆକାରରେ ଏମାନେ ସମାନ । ଏମାନେ ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଏତେ କଷ୍ଟଦାୟକ ପଥରେ କିଏ ଆସିଛନ୍ତି?” ସମତି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ଏହିପରେ ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ରହିବା ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ କରିବା ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ । ସମତି ଏହା ଶୁଣି ବିଶ୍ମିତ ହେଲେ । ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଇ ରାଘବକୁ ଉଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଅତିଥି ବନ୍ଧନ କଲେ । ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥରର ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ, ଦୁଇ ରାଘବ ଏଠାରେ ଏକ ରାତି ବିତାଇ ମିଥିଳା ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ । ମିଥିଳା ନଗରକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ 'ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତମ' ଭାବରେ ବଢ଼ାଇ ଦେଲେ । ମିଥିଳା ନଗର ସମ୍ମାନିତ ହେଲା । ମିଥିଳାର ଏକ ଶୁନ୍ୟ, ପ୍ରାଚୀନ, ମନୋହର ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ରାଘବ ବିଶ୍ଵାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏଠା ଆଶ୍ରମ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ତପସ୍ୱୀ ନାହିଁ; ଏହା କାହାର ପୂର୍ବ ଆଶ୍ରମ?” ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର କହିଲେ—“ରାଘବ, ଏହା ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଗୌତମ ଓ ତାଙ୍କ ଜନୀ ଅହଲ୍ୟା ଅନେକ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ । ଗୌତମ ନାହିଁ ଥିବାବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଋଷିର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଯେଉଁମାନେ ମିଳନ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏବେ ମିଳନ ଚାହେଁ ।’ ଅହଲ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଋଷିର ରୂପରେ ଚିହ୍ନି, ରାଘବ, ତାଙ୍କୁ ମିଳନ ଦେଇ, ଦେବରାଜଙ୍କୁ କୁତୁହଳରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ମିଳନ ପରେ, ଅହଲ୍ୟା କହିଲେ—‘ମୁଁ ତୃପ୍ତ, ଦେବତାରାଜ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ ।’ ‘ଦୟାକରି ଗୌତମଙ୍କୁ ଆପଣ ଓ ମୋତେ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ ।’ ଇନ୍ଦ୍ର ହସି କହିଲେ—‘ଅହଲ୍ୟା, ମୁଁ ଏହି ସମୟରେ ତୁମକୁ ଏବଂ ମୋତେ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବି ।