ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଜନକୀ ତାଙ୍କର ଗତ ଜୀବନର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଘଟିଥିବା ପରି ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କଥା କହିଲେ। ସୀତା ଏକଦିନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସହ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଦ୍ରା କରୁଥିଲେ, ଏମେଳେ ଏକ କାଉ ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଅନ୍ତ:ସ୍ଥଳରେ ଆଘାତ କଲା। ପୁନି ଏକ ଦିନ, ରାମ ଜନକୀଙ୍କ ଆଖରେ ଶୁଇଥିଲେ, ତାହା ସମୟରେ ଏହି କାଉ ଫେରି ଆସି ସୀତାକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲା। ଏହିପରି ତୃତୀୟ ଥର, କାଉ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆଘାତ କରିଲା, ଏବଂ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ରକ୍ତରେ ଆଛାଦିତ ହୋଇ ଜାଗିଗଲେ। ସୀତା ଏହି କାଉଠାରେ ଦିନ ପରେ ଦିନ ମନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ରାମ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଦ୍ରାରେ ଥିବାବେଳେ ସୀତା ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଇଲେ। ମହାବଳୀ ରାମ ଦେଖିଲେ, ସୀତାଙ୍କ ଅନ୍ତ:ସ୍ଥଳ ଆଘାତ ପାଇଛି, ତାଙ୍କ ଚେହେରା ରୋଷରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ସେ ସର୍ପ ଭଳି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "କେଉଁ ନଖର ଦ୍ୱାରା, ମୃଗନୟନୀ, ତୁମ ଅନ୍ତ:ସ୍ଥଳ ଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଛି? କେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ପଞ୍ଚମୁଖୀ ସର୍ପ ଭଳି ତୁମେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛି?" ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖି, ରାମ ଦେଖିଲେ କାଉ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉଭା ଅଛି, ତାଙ୍କ ନଖ ରକ୍ତରେ ରଞ୍ଜିତ। ଏହି କାଉ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ବାୟୁ ସମାନ ତୀବ୍ରଗତି, ଭୂମିରେ ଆସିଥିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲେ, ଏବଂ ଏହି କାଉଠାରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିଲେ। ରାମ ଶ୍ୱେତାସନରୁ ଏକ ଦର୍ବ ନେଇ, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ଦେଇ, ତାହାକୁ କାଉ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିଲେ। ଏହି ଦର୍ବ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା ଏବଂ କାଉ ପଛକୁ ଚାଲିଗଲା। ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କାଉ ତିନି ଲୋକରେ ଭମ୍ରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ମିଳିଲା ନାହିଁ। ପୁନି ସେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଗଲେ, ଶତ୍ରୁଦମନ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଲେ। ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ ରାମ ଦୟାରେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଲେ, କାରଣ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ ହେଲା ପରେ ଫଳାହିନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ରାମ ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ଆଖିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ, ଏବଂ କାଉ ରାମ ଓ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଗଲେ। ସେ ସ୍ତ୍ରୀର ଦୟା, ଶସ୍ତ୍ର ଦକ୍ଷତା, ଧର୍ମ ଓ ଚରିତ୍ର ଅଛି, ତଥାପି ରାମ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ମାରୁତଗଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ରାମ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାବଣକୁ ଶୀଘ୍ର ଶର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପବନ ଓ ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ମୋତେ କିଏ ରକ୍ଷା କରୁନାହିଁ? ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଜୟ, ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ମୋ ଉପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ମୁଁ କିଛି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି। ଦୁଇ ଶତ୍ରୁଦମନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତାର ଦୁଃଖ ଓ ଧର୍ମମୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ମୋତେ କିଏ ରକ୍ଷା କରିନାହିଁ? ମୁଁ ପୁନି ଏହି କଥା ମହାନ ମହିଳାକୁ କହିଲି: "ଦେବୀ, ସତ୍ୟରେ ଶପଥ କରୁଛି—ରାମ ତୁମର ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଚାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।" ରାମ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତେନିଁ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି କରୁଛନ୍ତି। ମୁଁ କିପରି ତୁମକୁ ଦେଖିଲି, ଏବଂ ଏହି ସମୟ ଅନୁତାପ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ରମଣୀ, ତୁମ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଦେଖିବ। ଦୁଇ ବାଘ ସମାନ ରାଜପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁଦମନ, ତୁମ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଲଙ୍କାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପରିଣତ କରିଦେବେ, ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିପାତିତ ହେବେ। ନିଶ୍ଚିତ, ରାମ ତୁମକୁ ନିଜ ନଗରକୁ ନେଇଯିବେ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ମଳା, ତୁମେ ଏକ ଚିହ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରାମ ତୁମକୁ ପରିଚୟ କରିପାରିବେ। ତୁମେ ଏକ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଚିହ୍ନ ଦିଅ। ସୀତା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ନିଜ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାଇଡ୍ ଖୋଲିଲେ। ତାଙ୍କ ପୋଶାକରୁ ଏକ ମଣି ଖସାଇ, ମୋତେ ଦେଲେ। ମୁଁ ଦୁଇ ହାତରେ ମଣିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ମନେ ରଖିଲି। ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସୀତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି। ମୋ ଉତ୍ସାହ ଦେଖି, ତେଜସ୍ୱୀ ସୀତା ଭୟ ଓ ବିୟୋଗରେ ଭରିଗଲେ। ମୁଁ ଯିବାକୁ ଅଧିକ ଉତ୍ସୁକ ହେଲି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ମୋତେ କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଚେହେରା ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଗଲା, କଣ୍ଠ ଭିନ୍ନ ହେଲା, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ମୋ ବିଦାୟରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ସୀତା କହିଲେ: "ମହାବଳୀ ମୁଁ ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ମହାବଳୀ ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ମୋ ପ୍ରଶସ୍ତ ଦେବର, ଦୁଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛ।" ସୀତାଙ୍କୁ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ମିଥିଲାନନ୍ଦିନୀକୁ କହିଲି: "ମହାଦେବୀ, ତୁମେ ମୋ ପିଠରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଦ୍ରୁତ କର। ଆଜି ମୁଁ ତୁମେ ରାଘବ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଦେଖାଇବି—ତୁମ ପତି, ଶ୍ୟାମନୟନୀ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।" ସୀତା ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ମହାବଳୀ ବାନର, ଏହି ମୋର ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମ ପିଠରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶୂର, ପୂର୍ବରୁ ଯେତେବେଳେ ରାକ୍ଷସ ମୋ ଅଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ମୁଁ ଅବଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲି।" "ବାନରବର, ତୁମେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସଂଗେ ଯାଉ।" ଏପରି କହି, ସୀତା ପୁନି ଏକ ଦୂତିୟ ମେସେଜ ଦେବା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। "ହନୁମାନ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଏହି ଦୁଇଁ ସିଂହ ସମାନ ଭାଇ—ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ମୋର କୁଶଳ ଦେଉ।" ଏପରି ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଆଶା ଓ ଦୂତିୟ ଦେଇ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ତିଃ।