ଏହି ସମୟରେ, ଦେବୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ଏହି ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟକୁ ଦେଖି ମୁଁ ତୁମର ଗର୍ଭକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲି—ଏହି ଗର୍ଭରୁ ଯେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମର କ୍ଷମା ଚାହେଁ।” ଏହିପରେ, ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକୀ ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦିତିଙ୍କର ଗର୍ଭ ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେବା ପରେ, ଦିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ଅଜୟ୍ୟ ଏବଂ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥାରେ କହିଲେ, “ମୋ ଦୋଷରେ ଏହି ଗର୍ଭ ସାତ ଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବା, ଏଠାରେ ତୁମ ଦୋଷ କିଛି ନାହିଁ। “ମୁଁ ଚାହେଁ, ମୋ ଗର୍ଭର ଭାଗ୍ୟ ସଂପର୍କରେ ତୁମେ କିଛି ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କର; ଏହି ସାତ ଜଣେ ସାତ ଟି ମରୁତ୍ଗଣ ରକ୍ଷକ ହେଉନ୍ତୁ। ଏହି ସାତ ଜଣେ, ବାୟୁରେ ବହି, ଆକାଶରେ ଘୁରୁନ୍ତୁ; ମୋ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ଦେବସ୍ୱରୂପ ମରୁତ୍ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଉନ୍ତୁ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ, ଅନ୍ୟଜଣେ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ ବିଚରିବେ; ତୃତୀୟଜଣେ ଦିବ୍ୟବାୟୁ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ଏବଂ ଚାରିଜଣେ, ହେ ଦେବମନ୍ଦିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ଆଦେଶରେ ଚାରି ଦିଗରେ ବିଚରିବେ। ସମୟ ଆସିଲେ, ଏମାନେ ମୋ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେବେ। ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଏମାନେ ମରୁତ୍ ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଗିବେ।” ଦିତିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର ହସ୍ତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ଯେପରି ତୁମେ କହିଛ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବ। ତୁମ ସନ୍ତାନମାନେ ଦେବସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିବେ।” ଏଭଳି ଏକ ସମ୍ମତି କରି, ମା ଓ ପୁଅ ଦୁଇଜଣ ତାପୋବନରେ ରହିଲେ। ରାମ, ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, ଏମାନେ ନିଜ କାମ ସଫଳ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠି ଏକଦିନ ମହେନ୍ଦ୍ର ବାସ କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଦିତି ତାପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇଥିଲେ। ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରବୀଣ, ମହାପୁରୁଷ ଏବଂ ଅଲମ୍ବୁଷା ଜନିତ ପୁତ୍ର ଭିଷାଳ ଏଠି ଖ୍ୟାତି ଲାଗିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ‘ଭିଷାଳା’ ନାମକ ନଗର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା। ଭିଷାଳଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେମଚନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ସୁଚନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ। ସୁଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଧୂମ୍ରାଶ୍ୱ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ସୃଞ୍ଜୟ। ସୃଞ୍ଜୟଙ୍କ ପୁଅ ମହାବଳୀ ଏବଂ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ସହଦେବ, ସହଦେବଙ୍କ ପୁଅ ଧର୍ମଶୀଳ କୁଶାଶ୍ୱ। କୁଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୋମଦତ୍ତ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ କାକୁତ୍ସ୍ଥ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଏଠି ଏହି ନଗରରେ ବସୁଛନ୍ତି—ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅଜୟ୍ୟ, ତାଙ୍କ ନାମ ସୁମତି। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ବୈଶାଳୀର ସମସ୍ତ ରାଜା ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଉତ୍ତମ, ପରାକ୍ରମୀ ଏବଂ ଧର୍ମଶୀଳ। ଏଠି ଆମେ ଏକ ରାତି ଆରାମରେ ବିତାଉ; ପରେ ଦିନ ସକାଳେ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଜନକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବ। ସୁମତି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଗୁରୁଗଣ ଓ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ସହିତ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ହସ୍ତ ଯୋଡି, ତାଙ୍କର କୁଶଳକ୍ଷେମ ପୃଷ୍ଟି କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋ ଭାଗ୍ୟ ଉଚ୍ଚ, ହେ ମୁନି, ଯେ ତୁମେ ମୋ ଭୂମିରେ ଅଂଗୁଳି ଦେଲେ। ତୁମକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ସବୁଠାରୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।” ଏଠାରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସମ୍ମିଳନ ପରେ, ଏକାପରେ ଏକ ଖୋଜଖବର ନେଇ, ସମ୍ବାଦ ଶେଷରେ ସୁମତି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ, ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ଏମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ହାତୀ ଓ ସିଂହ ପରି ଚାଲିଛନ୍ତି, ବୀର, ବାଘ ଓ ବୃଷଭ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲା ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି, ତାଳୱାର, ତୁଣୀର ଓ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯୌବନର ଉତ୍କର୍ଷରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ପରି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ଏମାନେ ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଛନ୍ତି, କାହିଁକି ପଦ୍ୟାତ୍ରା କରିଛନ୍ତି, କାହାର ସନ୍ତାନ?” “ଏମାନେ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିବା ପରି ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି, ଦେଖିବାରେ, ଚାଲିବାରେ, ଉଚ୍ଚତାରେ ସମାନ। ଏମାନେ କିପରି ଏହି କଠିନ ପଥରେ ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଆସିଛନ୍ତି? ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ରହିବା, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିଧ୍ୱଂସ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ଏହିପରେ ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଏଭଳି ଉତ୍ତମ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇ ପରେ, ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଏକ ରାତି ରହି, ପରଦିନ ମିଥିଳାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଜନକଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ନଗରୀ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଋଷିମୁନି ମିଥିଳାକୁ “ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ!” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ ସମ୍ମାନ କଲେ। ମିଥିଳା ନିକଟର ଏକ ଅତି ପୁରାତନ, ନିର୍ଜନ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ରଘୁବର ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ସ୍ଥାନ ଆଶ୍ରମ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ କାହିଁକି ଏଠାରେ କୌଣସି ତାପସ ନାହିଁ? ଏହା କାହାର ପୂର୍ବତନ ଆଶ୍ରମ?” ରାମଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ହଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଏହି ଆଶ୍ରମ କାହାର—ଏହି ଆଶ୍ରମ ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ ରୋଷରେ ଶାପିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଏକଦିନ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ।