ଏହି କଥା ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳ କାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗରେ ଆସିଛି। ବିଶିଷ୍ଟ ମୁନି ବାଲ୍ମୀକି ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା, ତାହାର ଧାର୍ମିକ ଓ ଉପକୃତିମୟ ଦିଗ ଶୁଣିବା ପରେ, ପୁନଃ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ—ସେ ଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାମୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଖରେ ଆଖିବା ଘଟଣା କ’ଣ ଘଟିଥିଲା। ଜଳରେ ଶୂଧ୍ଧି ନିବା ପରେ, ତିନି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦର୍ଭା ଶୟନରେ ହାତ ଝୁଡି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଇ, ଧର୍ମାନୁସାରେ ଘଟଣାର ପଥ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ସେ ମୁନି ହସିବା, କଥା କହିବା, ଚଳନ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧର୍ମର ଶକ୍ତି ସହିତ ଠିକ ଭାବରେ ଅବଲୋକନ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଘଟିଥିବା, ସତ୍ୟରେ ଅଟଳ ଥିବା ରାମ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇ ସହ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଡିବା ସମୟରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେ ମୁନି ସବୁକୁ ଖୋଜି ଦେଖିଲେ। ପରେ, ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଧର୍ମାତ୍ମା ମୁନି ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଘଟଣାକୁ ଏକ ହାତରେ ଫଳ ଦେଖିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ। ସତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦେଖି, ବିଚାର କରି, ମହାମନା ବାଲ୍ମୀକି ରାମଙ୍କ ରମ୍ୟ କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରଚନା କରିବାକୁ ମନସ୍କ ହେଲେ। ଏହି କଥା ଚାହିଦା, ଧନ ଓ ଧର୍ମର ଗୁଣରେ ଉପକୃତ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଗୁଣରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏହା ଶୁଣିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଗର ପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ହେଲା। ପୂର୍ବରୁ ମହାମୁନି ନାରଦ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେହିପରି ବାଲ୍ମୀକି ରଘୁବଂଶର ଏହି କଥାକୁ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହି କଥାରେ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ମହାପ୍ରତାପ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଉପକୃତି, ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରିୟତା, ଧୈର୍ୟ, କୌମୁଦ୍ର୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ସହଯୋଗ, ଜାନକୀଙ୍କ ବିବାହ, ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ ଘଟଣା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ରାମ ଓ ପରଶୁରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା, ଅଭିଷେକର ବାଧା, ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ, ତାଙ୍କ ପରଲୋକଗମନ ଦେଖାଯାଏ। ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ, ତାଙ୍କ ବିଦାୟ, ନିଷାଦପତି ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ସାରଥିଙ୍କ ପ୍ରତିବାସ, ଗଙ୍ଗା ପାର କରିବା, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହ ଭେଟ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅନୁମତି, ଚିତ୍ରକୂଟ ଦେଖିବା, ନିବାସ ତିଆରି, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁବାଦ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ, ପଦୁକା ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ନିବାସ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ବିରାଧ ବଧ ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ଶରଭଙ୍ଗ ସହ ଭେଟ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ସହ ମିଳନ, ଅନସୂୟାଙ୍କ କଥା, ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପ ଦାନ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ, ଧନୁର୍ ଦାନ, ଶୂର୍ପଣଖା ସହ କଥା, ତାଙ୍କ ନାକ କାଟିବା, ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରା ବଧ, ରାବଣଙ୍କ ଉଦୟ, ମାରୀଚ ବଧ, ସୀତା ଅପହରଣ ଦେଖାଯାଏ। ରାଘବଙ୍କ ଶୋକ, ଗୃଧ୍ରରାଜ ବଧ, କବନ୍ଧ ସହ ଭେଟ, ପମ୍ପା ତଳାବ ଦେଖିବା, ଶବରୀ ସହ ମିଳନ, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଭୋଜନ, ପମ୍ପାରେ ଶୋକ, ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ଭେଟ, ଋଶ୍ୟମୂକ ଯାତ୍ରା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ଭେଟ, ଭରସା ଓ ମିତ୍ରତା, ବାଳି ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ, ବାଳି ବିଧ୍ୱଂସ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ, ତାରାଙ୍କ ଶୋକ, ଚୁକ୍ତି, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ନିବାସ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ସିଂହପରି ରାଘବଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ସେନା ଏକତ୍ରିକରଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରେରଣା, ପୃଥିବୀ ପ୍ରତି ଅନୁବାଦ, ଅଙ୍ଗୁଠି ଦାନ, ଭାଲୁଆ ଗୁହା ଦେଖିବା, ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସର ସଂକଳ୍ପ, ସମ୍ପାତି ସହ ଭେଟ, ପର୍ବତାରୋହଣ, ସାଗର ଉଲ୍ଲାଙ୍ଘନ, ସାଗରର କଥା, ମୈନାକ ଦେଖିବା, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଭୟ, ଛାୟାଗ୍ରାହୀ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ, ସିଂହିକା ନାଶ, ଲଙ୍କା ଓ ମାଲୟ ଦେଖିବା, ଲଙ୍କାରେ ରାତିରେ ପ୍ରବେଶ, ଏକା ଚିନ୍ତା, ପାନ ଶାଳାକୁ ଯିବା, ରକ୍ଷିତ ପରିସର ଦେଖିବା, ରାବଣ ଦେଖିବା, ପୁଷ୍ପକ ରଥ ଦେଖିବା, ଅଶୋକବନରେ ପ୍ରବେଶ, ସୀତା ଦେଖିବା, ଚିହ୍ନ ଦାନ, ସୀତା ସହ କଥା, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଭୟ, ତ୍ରିଜଟାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା, ମଣି ଦାନ, ଗଛ ଭଙ୍ଗ, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ପଳାୟନ, କିଙ୍କରାଙ୍କ ନାଶ, ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ଧରିବା, ଲଙ୍କା ଦାହ କରି ଦେଉଥିବା ଉପଦ୍ରବ, ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ, ମଧୁ ଗ୍ରହଣ, ରାଘବଙ୍କ ସାନ୍ତ୍ୱନା, ମଣି ହସ୍ତାନ୍ତର, ସାଗର ସହ ଭେଟ, ନଳଙ୍କ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ, ସାଗର ଉଲ୍ଲାଙ୍ଘନ, ଲଙ୍କାରେ ରାତିରେ ଘେରାବା, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା, ବଧ ଉପାୟ ଦାନ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ନାଶ, ମେଘନାଦ ବିଧ୍ୱଂସ, ରାବଣ ନାଶ, ସମୁଦ୍ରନଗରରେ ସୀତା ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପକ ରଥ ଦେଖିବା, ଅୟୋଧ୍ୟା ଯାତ୍ରା, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହ ଭେଟ, ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେରଣା, ଭରତଙ୍କ ସହ ଭେଟ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକର ଶୁଭ ଅବସର, ସମସ୍ତ ସେନାଙ୍କ ବିଦାୟ, ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣା—ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ତାଙ୍କ କବିତାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳ କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ।